स्पर्शस्य गुणाः—मृदुत्वं कठोरत्वं, शीतत्वं उष्णत्वं—एते वायोः सूक्ष्मधर्माः सन्ति। वायोः चलनं, सङ्ग्रहः, प्राप्तिः, वस्तुषु नेतृत्वं, शब्देषु च, सर्वेन्द्रियाणां सारत्वं—एते वायोः क्रियाः। वायोः स्पर्शसूक्ष्मात्, दैवीशक्त्या, रूपं उत्पन्नं; ततः तेजः प्रादुर्भूतं, तदनन्तरं चक्षुः रूपग्राहणाय साधनं अभवत्। शुद्धरूपस्य वस्तुत्वं, गुणत्वं, व्यक्तित्वं—एते अग्नेः कार्याणि, धर्मज्ञ। प्रकाशनं, पाचनं, तापयितुं, दाहयितुं, शीतनिवारणं, शोषणं, तृष्णाकर्षणं, क्षुधाकर्षणं—एते अग्नेः कार्याणि। शुद्धरूपात्, अग्निना परिवर्तितं, दैवेन प्रेरितं, शुद्धरसः उत्पन्नः; ततः आपः, जिह्वा च रसग्राहिका अभवत्। कषायः, मधुरः, तिक्तः, कटुः, अम्लः—एवं भूतानां योगेन एकः रसः बहुविधः जातः। आपः स्युः—स्निग्धता, स्थैर्यं, तुष्टिः, जीवनं, पोषणं, हर्षः, उष्णनिवारणं, समृद्धिः—एते जलस्य कार्याणि। शुद्धरसात्, आपः परिवर्तितं, दैवेन प्रेरितं, शुद्धगन्धः उत्पन्नः; ततः पृथिवी, घ्राणं च गन्धग्राहिका अभवत्। भूतानां योगभेदात्, एकः गन्धः—पार्थिवः, पूतिः, सुरभिः, सौम्यः, तीक्ष्णः, अम्लः, इत्यादि—विविधः जातः। पृथिवी—रूपस्य आधारः, ब्रह्मणः निवासः, आधारः, विशेषता, सर्वगुणानां उद्भवः—एते भूमेः धर्माः। यत् आकाशस्य विशेषगुणः विषयः, तद् श्रोत्रम्; यत् वायोः विशेषगुणः विषयः, तद् स्पर्शः; यत् अग्नेः विशेषगुणः विषयः, तद् दृष्टिः; यत् आपः विशेषगुणः विषयः, तद् रसः; यत् भूमेः विशेषगुणः विषयः, तद् गन्धः। गुणः एकस्मिन् वस्तुनि दृश्यते, अन्यस्मिन् न; तस्मात् पृथिव्यां एव व्यक्तिभेदः ज्ञायते। एते सप्त—महत्तत्त्वादि—कालः, कर्म, गुणैः संयुक्ताः, आद्ये विश्वरूपे प्रविष्टाः। तेषु एवम् अव्यक्ते सम्यक् प्रविष्टे, जगदण्डः निर्जीवः उत्पन्नः; तस्मात् पुरुषः प्रादुर्भूतः, स च विराट् अभवत्। अयं जगदण्डः, दशभिः आवरणैः—आपः आदि—क्रमशः आवृतः, बहिः अव्यक्तमूलस्य आवरणेन आवृतः; तत्र एष लोकविस्तारः अस्ति, यः श्रीहरेः रूपम्। स विराट्, सुवर्णाण्डात् उद्गतः, आपः उपविश्य, तत्र प्रविष्टः, बहुधा आकाशं विदारयामास। प्रथमं तस्य मुखं विदारितम्, तस्मात् वाक् उत्पन्ना; वाचः अग्निः, ततः नासिके, तस्मात् प्राणः, तस्मात् गन्धेन्द्रियम्। गन्धेन्द्रियात् वायुः, ततः नेत्रे, तस्मात् दृष्टिः, तस्मात् सूर्यः; ततः कर्णे, तस्मात् श्रोत्रम्, तस्मात् दिशः। विराट् त्वचं विदारयामास, तस्मात् केशाः, रोमाः, इत्यादयः; ततः ओषधयः, अनन्तरं जननाङ्गं अभवत्। शुक्रात् आपः, गुदं अभवत्; गुदात् अपानः, अपानात् मृत्युर्भयः। हस्तौ विदारितौ, तस्मात् बलम्, तस्मात् इन्द्रः; पादौ विदारितौ, तस्मात् गमनं, तस्मात् विष्णुः। तस्य नाड्यः विदारिताः, तस्मात् रक्तं पूरितम्; नद्यो अभवन्, उदरं विदारितम्। ततः क्षुधा तृष्णा च उत्पन्ने; समुद्रः तयोः आधारः अभवत्। अनन्तरं हृदयम् विदारितम्, तस्मात् मनः उत्पन्नम्। मनसः चन्द्रः, बुद्धेः वागीश्वरः, अहङ्कारात् रुद्रः, चैतन्यात् अन्तरात्मा अभवत्। एते देवताः उत्पन्नाः, तं उत्थापयितुं न शेकुः; तदनन्तरं स्वस्वस्थानानि पुनः प्रविष्टाः, उत्थापनाय यत्नम् अकुर्वन्। अग्निः मुखं प्रविष्टः वाक् रूपेण, नोत्थितः; वायुः नासिकं प्रविष्टः गन्धरूपेण, नोत्थितः; सूर्यः नेत्रे प्रविष्टः दृष्टिरूपेण, नोत्थितः; दिशः कर्णे प्रविष्टाः श्रोत्ररूपेण, नोत्थितः; ओषधयः त्वचं केशैः, नोत्थितः; आपः जननाङ्गं शुक्रेण, नोत्थितः; मृत्युर्गुदं अपानेन, नोत्थितः; इन्द्रः हस्तं बलेन, नोत्थितः; विष्णुः पादं गमनेन, नोत्थितः; नद्यो नाड्यः रक्तेन, नोत्थितः; समुद्रः उदरं क्षुधातृष्णया, नोत्थितः; चन्द्रः हृदयं मनसा, नोत्थितः; ब्रह्मा हृदयं बुद्ध्या, नोत्थितः; रुद्रः हृदयं अहङ्कारस्य, नोत्थितः। यदा अन्तरात्मा, क्षेत्रज्ञः, हृदयं चैतन्येन प्रविष्टः, तदा स पुरुषः आपः उत्थितः। यथा सुप्ते जन्तौ प्राणाः, इन्द्रियाणि, मनः, बुद्धिः सन्ति, तस्य जीवशक्तिं विना तं जागारयितुं न शक्नुवन्ति; तथा योगयुक्तं मनः, भक्त्या, वैराग्येन, ज्ञानविचारैः स्वात्मानं अन्तरात्मानं विवेक्तुं मन्येत। शुकः उवाच—यदा गोवर्धनं धृतं, व्रजवासिनः वर्षेण रक्षिताः, सुरभिः इन्द्रः च श्रीकृष्णं गोलोके उपगच्छतुः। तौ एकान्ते उपेत्य, अपराधेन लज्जितः, इन्द्रः सूर्यसमानमुकुटेन श्रीकृष्णपादौ स्पृष्टवान्। श्रीकृष्णस्य अनन्तशक्तिं दृष्ट्वा, श्रुत्वा च, त्रिलोकाधिपतीनां गर्वः नष्टः, इन्द्रः अञ्जलिं कृत्वा वदति स्म।