एवं वैतसेनः, ऊर्वश्याः अनुग्रहस्योपरि अपि, लोकानां विषये अनासक्तः, सर्वसङ्गवर्जितः, आत्मनि एव रममाणः, पृथिवीं विचचार। तत्र स्पर्शस्य गुणाः — मृदुता, कठिनता, शीतता, उष्णता — इत्यादयः, एते वातस्य तन्मात्रा उच्यन्ते। गमनम्, संग्रहः, ग्रहणम्, वस्तुषु प्रधानता, शब्देषु च, सर्वेन्द्रियाणां सारः — एते वातस्य स्वभावाः। तत्र स्पर्शतन्मात्रात्, दिव्यप्रेरणया, रूपोत्पत्तिः अभवत्; ततः प्रकाशः, ततो रूपग्राहकं चक्षुः समुत्पन्नम्। शुद्धरूपस्य, अग्नौ, द्रव्यत्वम्, धर्मत्वम्, व्यक्तित्वम् — एषा अग्नेः विशुद्धरूपस्य प्रवृत्तिः। प्रकाशनम्, पाचनम्, दाहः, शीतनाशनम्, शोषणम्, क्षुधातृष्णाजननम् — एते अग्नेः कर्माणि। शुद्धरूपस्य, अग्निना विकारितस्य, दिव्यप्रेरणया, रसः समुत्पन्नः; तस्मात् आपः, रसग्राहकं जिह्वा च। कषायः, मधुरः, तिक्तः, कटुः, आम्लः — एतेषां भेदेन, एकः रसः, भूतविकारैः, विविक्तः। सिञ्चनम्, संघटनम्, तृप्तिः, जीवनम्, पोषणम्, प्रमोदनम्, तापनाशनम्, समृद्धिः — एते जलस्य कर्माणि। शुद्धरसस्य, जलेन विकारितस्य, दिव्यप्रेरणया, गन्धः समुत्पन्नः; तस्मात् पृथिवी, गन्धग्राहकं नासिका च। भूतसंयोगभेदात्, एकः गन्धः — पार्थिवः, पूतिः, सुरभिः, मन्दः, तीक्ष्णः, आम्लः, इत्यादिभिः भेदैः विभज्यते। संस्थानकारणम्, ब्रह्मणः स्थानम्, आधारः, सत्त्वविभागः, सर्वगुणानां उद्गमः — एषा पृथिव्या गुणाः। यस्य विशेषगुणः आकाशस्य विषयः, सः श्रोत्रे ज्ञायते; वातस्य विशेषगुणः स्पर्शः, सः त्वचि। अग्नेः विशेषगुणः रूपम्, सः चक्षुषि; जलस्य विशेषगुणः रसः, सः जिह्वायाम्; पृथिव्या विशेषगुणः गन्धः, सः नासिकायाम्। गुणस्य एकत्र दृश्यता, अन्यत्र अदृश्यता, संयोगहेतुकम्; पृथिव्यां एव सत्त्वभेदः दृश्यते। एते सप्त — महदादयः — कालयुक्ताः, कर्मयुक्ताः, गुणयुक्ताश्च, जगत्पिण्डे प्रविष्टाः। तेषु एवमुपेत्य, संयुग्मे, जडं ब्रह्माण्डमुत्पन्नम्; तस्मात् विराट्पुरुषः उदतिष्ठत्। एषः विशेषः ब्रह्माण्डः, दशभिः आवरणैः — जलादिभिः — परिवृतः, बहिः प्रधानावरणेन आच्छादितः, अत्र खलु इदं विश्वरूपं भगवान् हरिः स्थितम्। सः विराट्, हिरण्यशुक्तेः उद्भूतः, सलिले शयानः, तत्र प्रविश्य, बहुधा आकाशं विदारयामास। प्रथमं तस्य मुखं विवृतम्, तस्मात् वाक् उत्पन्ना; वाचः अग्निः, ततः नासिके, तस्मात् प्राणः, तस्मात् घ्राणेन्द्रियम्। घ्राणात् वायुः, ततः नेत्रे, तस्मात् दृष्टिः, तस्मात् सूर्यः; ततः कर्णौ, तस्मात् श्रोत्रम्, तस्मात् दिशः। त्वचं विदार्य, केशा, लोम, इत्यादयः, ततो ओषधयः, ततो जननेंद्रियम्। शुक्रात् आपः, पायुर्निर्मितः; पायोः अपानः, अपानात् मृत्युर्भयम्। हस्तौ निर्मितौ, ताभ्यां बलम्, ततो इन्द्रः; पादौ निर्मितौ, ताभ्यां गमनम्, ततो विष्णुः। सिराः विवृताः, ताभ्यां रुधिरपूरणम्; ततो नद्यः, ततो उदरम्। ततः क्षुधातृष्णे, तयोः आश्रयः सागरः; ततः हृदयं विदारितम्, ततो मनः। मनसः चन्द्रमा, बुद्धेः वाचस्पतिः, अहङ्कारात् रुद्रः, चैतन्यात् साक्षी। एते देवाः उत्पन्नाः अपि, तं न उद्बोधयितुं शेकुः; स्वस्थानानि पुनः प्रविश्य, क्रमशः तं बोधयितुम् इच्छन्तः। वाक् रूपेण अग्निः मुखे प्रविष्टः, न तस्योत्थानम्; वायुः घ्राणे प्रविष्टः, नोत्थानम्। सूर्यः नेत्रे प्रविष्टः, नोत्थानम्; दिशः कर्णे प्रविष्टाः, नोत्थानम्। ओषधयः त्वचि केशैः, नोत्थानम्; आपः जननेन्द्रिये शुक्रेण, नोत्थानम्। मृत्युः पायौ अपानेन, नोत्थानम्; इन्द्रः हस्तयोः बलेन, नोत्थानम्। विष्णुः पादयोः गमनेन, नोत्थानम्; नद्यः सिरासु रुधिरेण, नोत्थानम्। सागरः उदरे क्षुधातृष्णया, नोत्थानम्; चन्द्रमा हृदि मनसा, नोत्थानम्। ब्रह्मा हृदि बुद्ध्या, नोत्थानम्; रुद्रः हृदि अहङ्कारेण, नोत्थानम्। यदा अन्तःसाक्षी क्षेत्रज्ञः चैतन्येन हृदि प्रविष्टः, तदा एव सः पुरुषः सलिलात् उत्थितः। यथा सुप्ते पुरुषे प्राणाः, इन्द्रियाणि, मनः, बुद्धिः सन्ति, किन्तु तस्य चेतन्यं विना नोत्थानम्, एवं योगयुक्तेन मनसा, भक्त्या, वैराग्येण, ज्ञानयुक्तः, आत्मानं अन्तरात्मनि विवेक्तव्यं पश्येत्। शुक उवाच — यदा गोवर्धनं धारयित्वा, व्रजवासिनः वर्षात् रक्षिताः, तदा सुरभिः सह इन्द्रेण श्रीकृष्णं गोलोके उपसस्मार। तौ रहसि उपगम्य, अपराधकृत्य लज्जितः इन्द्रः, कृष्णस्य चरणौ सूर्यसमप्रभया किरीटेन स्पृष्टवान्।