यदा संसारसागरस्य घोरतरङ्गेषु मज्जन्तः प्लवतश्च जनाः तिष्ठन्ति, तदा ब्रह्मविदः शान्ताः साधवः तेषां निमग्नानां दृढनौका इव भवन्ति। अन्नं हि प्राणिनां प्राणः, अहं दुःखितानां शरणं, धर्मः मरणोत्तरं जनानां धनं, साधवः चास्मिन्लोके भीतानां शरणं भवन्ति। साधवः बहिः उदितसूर्यवत् दृष्टिं ददाति; देवाः, बान्धवाः, साधवः, अहं च—एते सर्वे साधव एव। एवं वैतसेन, उर्वश्याः अनन्तरं, सा उर्वशी लोकानाम् उदासीनत्वेन, सर्वासक्ति-रहितया, आत्मनि एव रममाणा, पृथिव्याम् विचरन्ती अभवत्। स्पर्शस्य गुणाः—मृदुता, कठिनता, शीतता, ऊष्मा—एते वायोः सूक्ष्मगुणाः। वायोः चेष्टाः—गमनं, संग्रहो, उपादानं, वस्तुषु ऐश्वर्यम्, शब्देषु च प्रधानत्वं, सर्वेन्द्रियाणां च सारभूतत्वम्। वायोः स्पर्शसूक्ष्मात्, दैवीयप्रेरणया, रूपं समुत्पन्नम्; ततः तेजः, ततो रूपग्राहकं चक्षुः जातम्। पावकस्य विशुद्धरूपेण वस्तुत्वं, धर्मत्वं, व्यक्तित्वं च दृश्यते। तेजसः क्रियाः—दीपनं, पाचनं, दाहः, शीतविनाशनम्, शोषणं, क्षुधातृष्णाजननं च। विशुद्धरूपस्य तेजसा विकारात्, दैवीयप्रेरणया, विशुद्धः रसः उत्पन्नः; तस्मात् आपः, ततो रसग्राहिका जिह्वा। कषायः, मधुरः, तिक्तः, कटुः, आम्लः इत्यादयः, भूतविकारैः, एकः रसः नानाप्रकारेण विभागं लभते। जलस्य क्रियाः—स्नेहनं, सन्घटनम्, तृप्तिः, जीवनम्, पुष्टिः, हर्षणम्, तापशमनम्, समृद्धिः च। जलस्य विशुद्धरसेन, दैवीयप्रेरणया, विशुद्धः गन्धः उत्पन्नः; तस्मात् पृथिवी, ततो गन्धग्राही घ्राणेन्द्रियं जातम्। भूतसंयोगभेदात्, एकः गन्धः—पार्थिवः, पूतिकः, सुरभिः, मन्दः, तीक्ष्णः, आम्लः इत्यादि—विभज्यते। पृथिव्याः धर्माः—रचनायाः आधारः, ब्रह्मणः निवासः, आश्रयः, सत्यभेदः, सर्वगुणानां प्रादुर्भावः च। यद् आकाशस्य विशेषगुणः विषयः, तत् श्रोत्रम्; यद् वायोः, तत् स्पर्शनम्; यद् तेजसः, तत् चक्षुः; यद् आपः, तत् रसना; यद् पृथिव्याः, तत् घ्राणम्। गुणः एकस्मिन् दृश्यते, अपरस्मिन् न; एवं पृथिव्याम् एव वस्तुवैशेष्यज्ञानं दृश्यते। एते सप्त—महत्तत्त्वादयः—कालेन, कर्मणा, गुणैः च संयुक्ताः, जगत्स्वरूपे प्रविष्टाः। तेषां परस्परं अन्वितानां, दैवीयप्रवेशेन, जडं ब्रह्माण्डं समुत्पन्नम्; तस्मात् पुरुषः अभवत्, स च विराड् रूपेणोत्तिष्ठत्। एतत् ब्रह्माण्डं, दशभिः आवरणैः—आपः आदिभिः—परितः आवृतं, बहिः प्रधानेन आवेष्टितं, अत्रैव एष लोकसमूहः, श्रीहरेः स्वरूपं अस्ति। स विराड् हिरण्मयाण्डात् उद्भूतः, आपः उपर्युपविष्टः, तत्र प्रविश्य, नानाप्रकारेण अन्तरिक्षं विदारयत्। प्रथमं तस्य मुखं विदारितम्, तस्मात् वाक् उत्पन्ना; वाचः अग्निः, ततो नासिके, ताभ्यां प्राणः, तस्मात् घ्राणेन्द्रियं जातम्। घ्राणात् वायुः, ततो नेत्रे, ताभ्यां दृष्टिः, तस्मात् सूर्यः; ततो कर्णे, ताभ्यां श्रवणम्, तस्मात् दिशः। विराड् त्वचं विदार्य, रोम, लोमादयः, तस्मात् ओषधयः, ततो जननाङ्गम्। शुक्रात् आपः, ततो गुदम्; गुदात् अपानः, अपानात् मृत्युः, यः लोके भयहेतुः। हस्तौ विदारितौ, ताभ्यां बलम्, तस्मात् इन्द्रः; पादौ विदारितौ, ताभ्यां गमनम्, तस्मात् विष्णुः। नाड्यः विदारिताः, ताभ्यां रक्तम्; ततो नद्यः, ततो उदरम्। ततः क्षुधातृष्णे उत्पन्ने, तयोः आश्रयः सागरः; पश्चात् हृदयं विदारितम्, तस्मात् मनः। मनसः चन्द्रः, बुद्धेः वागीश्वरः, अहङ्कारात् रुद्रः, चैतन्यात् अन्तर्यामी जातः। एते देवाः उत्पन्नाः, तं पुरुषं नोत्थापयामासुः; ते स्वस्थानानि पुनः प्राविशन्, तं प्रबोधयितुं यत्नं कुर्वन्तः। वाक् रूपेण अग्निः मुखं प्रविष्टः, नोत्थितः; वायुः घ्राणरूपेण नासिके, नोत्थितः; सूर्यः दृष्टिरूपेण नेत्रयोः, नोत्थितः; दिशः श्रवणरूपेण कर्णयोः, नोत्थितः। ओषधयः त्वचं रोमश्च प्रविश्य, नोत्थितः; आपः शुक्रेण जनने, नोत्थितः। मृत्युः अपानेन गुदे, नोत्थितः; इन्द्रः बलरूपेण हस्तयोः, नोत्थितः। विष्णुः गमनरूपेण पादयोः, नोत्थितः; नद्यः रक्तरूपेण नाड्यः, नोत्थितः। सागरः क्षुधातृष्णया उदरे, नोत्थितः; चन्द्रः मनसा हृदि, नोत्थितः। ब्रह्मा बुद्ध्या हृदि, नोत्थितः; रुद्रः अहङ्काररूपेण हृदि, नोत्थितः। यदा तु अन्तर्यामी क्षेत्रज्ञः चैतन्येन हृदयं प्रविश्य, तदा स पुरुषः आपः उपर्युत्थितः। यथा सुप्ते पुरुषे प्राणाः, इन्द्रियाणि, मनः, बुद्धिः च सन्ति, परं तस्य प्रबोधनं विना तं नोत्थापयन्ति, एवं स जातः।