ये केचित् श्रद्धया मया सह भक्तिमन्तः, मम कथाः शृण्वन्ति, गायन्ति, वा अनुमोदन्ति, त एव मयि भक्तिं प्राप्नुवन्ति। भक्तिम् प्राप्तस्य साधोः, अनन्ते ब्रह्मरूपे आनन्दमय मयि तुष्टस्य, किं पुनर् अन्यत् प्राप्तव्यम् अस्ति? यथा दह्यमानं अग्निम् उपसृत्य जनः शीतं, भयम्, तमः च विनुदति, तथा साधूसङ्गः सर्वदुःखानि हन्ति। संसारसागरमग्नानां जनानां, ब्रह्मविदः शान्ताः साधवः दृढनावायाः जलमग्नानां जनानां इव भवन्ति। अन्नं जीवितं जीविनां, दुःखिनां शरणं अहम्, धर्मः मृत्युः पश्चात् धनं, साधवः भयात् शरणं संसारस्थेषु। साधवः सूर्यस्य उदयवत् दृष्टिं ददाति; देवाः, बान्धवाः, साधवः, अहं च, सर्वे साधवः एव। एवं वैतसेनः, उर्वश्याः अनासक्तः, लोकैः विरक्तः, आत्मनि तुष्टः, पृथिव्याम् विचरति। स्पर्शस्य गुणाः—मृदुता, कठोरता, शीतता, उष्णता—एते वायोः सूक्ष्मगुणाः। वायोः कार्याणि—गमनम्, संग्रहम्, उपार्जनम्, वस्तुषु प्रधानता, शब्देषु च, सर्वेन्द्रियाणां सारः। वायोः स्पर्शात्, दिव्यप्रभावेन, रूपम् उत्पन्नम्; ततः तेजः, दृष्टिः च रूपग्राहिका अभवत्। अग्नौ शुद्धरूपस्य कार्याणि—द्रव्यत्वम्, गुणत्वम्, व्यक्तित्वम्—एतानि। तेजसः कार्याणि—दीपनम्, पाचनम्, तापः, दाहः, शीतनिवारणम्, शोषणम्, क्षुत्-पिपासा च। शुद्धरूपात्, अग्निप्रभावात्, दिव्यप्रेरणया, शुद्धरसः अभवत्; ततः जलम्, तथा रसग्राहिका जिह्वा अभवत्। रसस्य भेदाः—कषायः, मधुरः, तिक्तः, कटुः, अम्लः—पञ्चधा, भूतविकारैः एकः रसः विविक्तः। जलस्य कार्याणि—स्निग्धता, संघटनम्, तुष्टिः, जीवितधारणम्, पुष्टिः, हर्षः, तापशमनम्, प्रचुरता। शुद्धरसात्, जलप्रभावात्, दिव्यप्रेरणया, शुद्धगन्धः अभवत्; ततः पृथिवी, तथा गन्धग्राहिका घ्राणेन्द्रियम् अभवत्। गन्धस्य भेदाः—पार्थिवः, पूतिः, सुरभिः, मन्दः, तीव्रः, अम्लः, अन्ये च—भौतिकसंयोगात् विविक्तः। पृथिव्याः कार्याणि—रूपसंस्थानम्, ब्रह्मस्थानम्, आधारः, यथार्थविभागः, सर्वगुणोत्पत्तिः भूतेषु। यदाकाशस्य विशेषगुणः विषयः, तत् श्रवणम्; यद्वायोः विशेषगुणः विषयः, तद् स्पर्शः; यत्तेजसः विशेषगुणः विषयः, तत् दृष्टिः; यज्जलस्य विशेषगुणः विषयः, तद् रसः; यत्पृथिव्याः विशेषगुणः विषयः, स गन्धः। गुणः एकस्मिन् दृश्यते, अन्यस्मिन् न; संयोजनात्, पृथिव्यां एव व्यक्तिभेदः स्फुटः। एते सप्त—महत्तत्त्वादि—कालकर्मगुणयुक्ताः, आद्यं जगद्रूपं प्रविष्टाः। एवं सन्निपातात्, तेषां समागमात्, जडं ब्रह्माण्डम् अभवत्; तस्मात् पुरुषः उत्पन्नः, स विराट् अभवत्। विशिष्टं ब्रह्माण्डम्, दशभिः आवरणैः—जलादिभिः—परिपूर्णम्, बहिः प्रकृत्या आच्छन्नम्, तत्र विश्वं स्थितम्, यः श्रीहरेः रूपम्। हिरण्यशुक्तेः समुत्थाय, अप्सु शय्यायाम् स्थितः, महादेवः तद् प्रविष्टः, बहुधा आकाशम् विदारयत्। तत्र प्रथमं तस्य मुखम् अभवत्, तस्मात् वाणी, ततोऽग्निः, ततो नासिके, तस्मात् प्राणः, ततो गन्धेन्द्रियम्। गन्धेन्द्रियात् वायुः, ततो नेत्रे, तस्मात् दृष्टिः, ततो सूर्यः; ततो कर्णे, तस्मात् श्रवणम्, ततो दिशः। विराट् त्वचं विदारयत्, तस्मात् केशः, रोमाः, ततो ओषधयः, ततः शिश्नः अभवत्। शुक्रात् जलम्, ततो गुदः अभवत्; तस्मात् अपानः, ततो मृत्युः, लोकभीषणः। हस्तौ अभवताम्, ताभ्याम् बलम्, ततो इन्द्रः; पादौ अभवताम्, ताभ्याम् गमनम्, ततो विष्णुः। तस्य शिरासः अभवताम्, ताभ्यः रक्तम्, ततो नद्यः, उदरम् अभवत्। ततः क्षुत्-पिपासा अभवताम्, ताभ्यः समुद्रः अधारः; हृदयम् विदारयत्, तस्मात् मनः अभवत्। मनसः चन्द्रमाः, बुद्धेः वागीश्वरः, अहङ्कारात् रुद्रः, चैतन्यात् अन्तरात्मा अभवत्। एते देवाः उत्पन्नाः, तं पुरुषम् उत्थापयितुं न शेकुः; तदनन्तरं स्वस्थानानि प्रविश्य, तं जागरयितुं यत्नम् अकुर्वन्। अग्निः मुखम् प्रविश्य वाणी अभवत्, न पुरुषः उत्थितः; वायुः नासिके प्रविश्य गन्धः अभवत्, न पुरुषः उत्थितः। सूर्यः नेत्रे प्रविश्य दृष्टिः अभवत्, न पुरुषः उत्थितः; दिशः कर्णे प्रविश्य श्रवणम् अभवत्, न पुरुषः उत्थितः। ओषधयः त्वचं प्रविश्य रोमाः अभवत्, न पुरुषः उत्थितः; जलम् शिश्ने प्रविश्य शुक्रः अभवत्, न पुरुषः उत्थितः। मृत्युः गुदम् प्रविश्य अपानः अभवत्, न पुरुषः उत्थितः; इन्द्रः हस्ते प्रविश्य बलम् अभवत्, न पुरुषः उत्थितः। विष्णुः पादे प्रविश्य गमनम् अभवत्, न पुरुषः उत्थितः; नद्यः शिरासु प्रविश्य रक्तम् अभवत्, न पुरुषः उत्थितः। समुद्रः उदरे प्रविश्य क्षुत्-पिपासा अभवत्, न पुरुषः उत्थितः; चन्द्रः हृदये प्रविश्य मनः अभवत्, न पुरुषः उत्थितः।