एवं दशमस्कन्धस्य प्रथमभागस्य षड्विंशतितमोऽध्यायः श्रीमद्भागवते महापुराणे परमसंन्यासिनां शास्त्रे समाप्तः। तत्र परमभाग्यवतः, ये सन्तः सर्वसङ्गविवर्जिताः मय्येव लीनचित्ताः शान्ताः समदर्शिनः ममतादिमद्भावविहीनाः द्वन्द्वैर्न प्रचाल्यन्ते, लोभशून्याश्च भवन्ति। तेषु भगवत्कथाः नित्यं वर्तन्ते, याः पुण्यश्लोकानां मध्ये सदा उत्पद्यन्ते, ताः कथाः स्वच्छन्दभक्तिभाजां पापं हन्ति, श्रोतॄणां शुद्धिं जनयन्ति। ये तु श्रद्धया भक्त्या च ताः कथाः शृण्वन्ति, गायन्ति, अनुमोदयन्ति, मयि च विश्वासी भवन्ति, ते मय्येव भक्तिं प्राप्नुवन्ति। भक्तिं प्राप्य सन्तः किमन्यद् आप्नुवन्ति? यत्र हि मयि अनन्ते ब्रह्मरूपे परमानन्दस्वरूपे च, तेषां परमानन्दानुभवः जायते। यथा ज्वलनसमिपगः शीतं भयमन्धकारं च नाशयति, तथा सन्तसङ्गः सर्वदुःखानि हरति। संसारसिंसार्णवे निमज्जमानानां ब्रह्मविदां शान्तानां सन्तानां नौका इव उपकारकत्वं दृश्यते। अन्नं सर्वभूतानां प्राणः, अहं शरणं क्लिष्टानां, धर्मः जनानां परलोके धनम्, सन्तः अस्मिन्लोके भीतानां शरणम्। सन्तः बहिरिव उदितसूर्यः दृष्टिं प्रयच्छन्ति; देवाः, बन्धवः, सन्तः, अहं च सर्वे सन्त एव। एवं वैतसेन, उर्वशी अपि, लोकानाम् उदासीनत्वेन, संगवर्जितया, आत्मनि एव रममाणा, पृथिव्यां विचचार। स्पर्शस्य सौम्यता, कठिनता, शीतोष्णता च, एते वातुः सूक्ष्मगुणाः। गमनं, सङ्ग्रहणं, उपादानम्, वस्तुषु नेतृत्वं, शब्देषु च, सर्वेन्द्रियाणां सारत्वं, एतानि वातोः स्वभावानि। वातुस्पर्शात् देवप्रेरणया रूपं समुत्पन्नम्; ततो ज्योतिः, ततो चक्षुः रूपग्रहणाय साधनम् अभवत्। रूपस्य वस्तुत्वं, गुणत्वं, द्रव्यत्वं च, एतानि शुद्धरूपस्य अग्नेः कार्याणि। प्रकाशनं, पाचनम्, तापजननं, दाहनम्, शीतनाशनं, शोषणं, क्षुधातृष्णाजननं च, एतानि अग्नेः स्वभावानि। शुद्धरूपात् अग्निना रूपान्तरेण, देवप्रेरणया, शुद्धरसः समुत्पन्नः; ततः आपः, ततो रसग्राहकं जिह्वेन्द्रियं जातम्। कषायः, मधुरः, तिक्तः, कटुः, आम्लः इति, एक एव रसः भूतपरिणामभेदेन विविच्यते। स्नेहनं, सङ्घटनं, तर्पणं, जीवनं, पुष्टिः, हर्षणम्, तापशमनं, समृद्धिः च, एतानि आपां स्वभावानि। शुद्धरसात् आपः देवप्रेरणया शुद्धगन्धः उत्पन्नः; ततः पृथिवी, ततो गन्धग्राहकं घ्राणेन्द्रियं जातम्। भूतसंयोगभेदात् एक एव गन्धः, पार्थिवः, पूतिकः, सुरभिः, मन्दः, तीक्ष्णः, आम्लः इत्यादिभेदेन विविच्यते। स्थाप्यत्वं, ब्रह्मस्थानत्वं, आश्रयत्वं, स्वलक्षणत्वं, सर्वगुणानां उत्पत्तिः च, एतानि पृथिव्याः स्वभावानि। यदाकाशस्य विशेषगुणः विषयः, सः श्रोत्रे ज्ञायते; यद्वायोः विशेषगुणः, तद् स्पर्शे; यदग्नेः, तद् दृश्ये; यदापां, तद् रसे; यद्भूमेः, तद् गन्धे। एकस्मिन् वस्तुनि गुणः दृश्यते, अन्यत्र न; तेषां संयोगभेदात् पृथिव्यां एव वस्तुविशेषविभागः दृश्यते। एते सप्त, महत्तत्त्वादयः, कालकर्मगुणयुक्ताः, जगदण्डरूपे समाविशन्ति। तेषु एवं प्रविष्टेषु संयुक्तेषु च, जडं ब्रह्माण्डमुत्पन्नम्; तस्मात् पुरुषः उत्पन्नः, सः विराज् अभवत्। एष ब्रह्माण्डः दशभिः आवरणैः—आपः आदिभिः—क्रमशः परिवृतः, बहिः प्रकृत्या चावृतः, यत्रेषु लोकविस्तारः अस्ति, स एव श्रीहरेः रूपम्। हिरण्मयात् ब्रह्माण्डात् उदितः, सलिले शयनं कृत्वा, महादेवः तत्र प्रविष्टः, नानाविधं व्योम विविवेश। प्रथमं तस्य मुखं विवृतम्, तत्र वाक् उत्पन्ना; वाचः अग्निः, ततः नासिके, तत्र प्राणः, तस्मात् घ्राणेन्द्रियम्। घ्राणात् वायुः, ततः चक्षुः, तस्मात् दृष्टिः, तस्मात् सूर्यः; ततः कर्णे, तस्मात् श्रवणम्, तस्मात् दिशः। विराड् त्वचं विविवेश, तत्र रोम, लोमादीनि, ततः ओषधयः, अनन्तरं रेतोऽण्डम् अभवत्। शुक्रात् आपः, ततः गुदं, गुदात् अपानः, अपानात् मृत्युः, यः लोकस्य भीषणम्। हस्तयोः विवरणात् बलम्, तस्मात् इन्द्रः; पादयोः विवरणात् गमनम्, तस्मात् विष्णुः। नाड्यः विविवेशुः, तस्मात् रुधिरम्, ततः नद्यः, ततः उदरम् अभवत्। ततः क्षुधातृष्णे उत्पन्ने, तयोः समुद्रः आश्रयः; हृदयं विविवेश, तस्मात् मनः। मनसः चन्द्रः, बुद्धेः ब्रह्मा, अहङ्कारात् रुद्रः, चैतन्यात् अन्तर्यामी जातः। एते देवाः उत्पन्नाः अपि, तं पुरुषं नोत्थापयामासुः; ते स्वस्थानानि पुनः प्रविश्य, तं बोधयितुं प्रयत्नं चक्रुः। वाक् अग्निरूपेण मुखं प्रविवेश, नोत्थितः; वायुः घ्राणरूपेण नासिके, नोत्थितः। सूर्यः चक्षुषि दृष्टिरूपेण, नोत्थितः; दिशः कर्णयोः श्रवणरूपेण, नोत्थितः। ओषधयः त्वचि रोमादिरूपेण, नोत्थितः; आपः रेतसि शुक्ररूपेण, नोत्थितः। एवं श्रीमद्भागवते वर्णितम्, जगदुत्पत्तेः रहस्यं, सन्तः च भगवत्कथायाः महिमानं, भूतानां स्वभावविभागं च, भगवतः विराट्स्वरूपस्य उद्भवप्रकरणं च, भगवद्भक्त्याः च परमोद्देशः, श्रद्धया श्रोतव्यमिति।