इन्द्रः कदाचित् यज्ञविघ्नेन कोपितः, प्रचण्डवर्षवातवृष्टिहिमकरैः गोकुलं गोविप्रजनं च संतापयामास। तदा गोकुलवासिनः स्वपदाभ्यां शरण्यं श्रीकृष्णमवलोक्य, तस्य करुणास्मितं निरीक्ष्य, तं एव आश्रयं मन्यमानाः शरणं ययुः। श्रीकृष्णः एकेन हस्तेन गिरिं बालक्रीडनकवत् समुल्लिख्य, गोविप्रजनं गोभिः सह तस्य छायायाम् अधः स्थापयन्, सर्वान् रक्षितवान्। एवं बलदर्पितः इन्द्रः गोसन्तुष्टिं न प्राप्नोत्। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे परमवैराग्यशास्त्रे दशमस्कन्धस्य प्रथमो भागः षड्विंशोऽध्यायः समाप्तः। महर्षयः तु अनासक्ताः, मयि एव स्थितचित्ताः, शान्ताः, समदर्शिनः, निरहङ्कारममताः, द्वन्द्वैः न विक्रियन्ते, लोभशून्याश्च भवन्ति। तेषां मध्ये, हे भाग्यवती, मम चरितानि नित्यं पुण्यश्लोकानां मध्ये प्रवर्तन्ते; तानि ये श्रद्धया पालयन्ति, पापं नाशयन्ति च। ये श्रद्धया शृण्वन्ति, गायन्ति, अनुमोदन्ति, मयि भक्तिं कुर्वन्ति, ते मम भक्तिं लभन्ते। यस्मिन्स्थाने भक्तिं प्राप्य सन्तः मयि अनन्ते ब्रह्मरूपे परमसुखानुभवम् अनुभवन्ति, तत्र किम् अन्यत् अवशिष्यते साध्यं? यथा प्रज्वलिताग्निसन्निकर्षे शीतभीतमन्धकारं विनश्यति, तथा साधुसङ्गेन तद्वत् भवति। संसारसागरस्य भीषणे निमज्जतां प्लवतां च जनानां ब्रह्मविदः शान्ताः साधवः दृढनौकावत् उपकारिणः स्युः। अन्नं सर्वभूतानां जीवनं, अहं क्लिष्टानां शरणं, धर्मः प्रेत्य लोकेषु धनं, साधवः इह भीतस्य आश्रयः। साधवः बहिर्दिनकरवत् दृष्टिं ददाति; देवाः, बान्धवाः, साधवः, अहं च सर्वे साधवः एव। एवं वैतसेनः, ऊर्वशीं प्रति अनासक्तः, लोकान् उपेक्ष्य, आत्मनि रममाणः, पृथिव्यां विचरन् स्थितवान्। स्पर्शस्य गुणाः स्निग्धता, कठिनता, शीतोष्णता इत्यादयः, वायोः सूक्ष्मधर्माः। गमनं, सङ्ग्रहणम्, उपादानम्, वस्तुषु नेतृत्वं, शब्देषु च, सर्वेन्द्रियाणां सारत्वं—एते वायोः क्रियागुणाः। वायोः स्पर्शसूक्ष्मात्, दैवेन प्रेरितात्, रूपं समुत्पन्नम्; ततः तेजः, तस्मात् चक्षुः, येन रूपदर्शनम्। वस्तुत्वं, धर्मत्वम्, व्यक्तित्वम्—इत्येतानि तेजसो रूपस्य कर्माणि, हे साधो। प्रकाशनं, पाचनं, तापजननं, दाहः, शीतनाशनं, शोषणं, क्षुधातृष्णाकरणं—एतानि अग्नेः कर्माणि। रूपात्, अग्निना परिवर्तितात्, दैवेन प्रेरितात्, रसं समुत्पन्नम्; तस्मात् आपः, तस्मात् जिह्वा, येन रसनं। कषायः, मधुरः, तिक्तः, कटुः, आम्लः—एवं भूतानां विकारैः एकः रसः विविधः दृश्यते। स्नेहनं, संघटनं, तृप्तिः, जीवनं, पोषणं, ह्लादनम्, तापशमनं, समृद्धिः—एतानि जलस्य कर्माणि। रसात्, आपोः विकारात्, दैवेन प्रेरितात्, गन्धः समुत्पन्नः; तस्मात् पृथिवी, तस्मात् घ्राणेन्द्रियं। भूतसङ्घातभेदात् एको गन्धः पृथिव्यां पृथक् पृथक् दृश्यते—पार्थिवः, पूतिकः, सुरभिः, मृदुः, तीक्ष्णः, आम्लः इत्यादयः। संघटनभूमिः, ब्रह्मस्थानम्, आधारः, सत्त्वविभागः, सर्वगुणानां उत्पत्तिस्थानम्—एतानि पृथिव्याः धर्माः। यस्य विशेषः शब्दः तस्य श्रोतव्यः; यः वायोः विशेषः तस्य स्पर्शः; तेजसः विशेषः दृश्यः; आपः विशेषः रस्यः; पृथिव्याः विशेषः गन्धः। एकस्मिन्सति धर्मः अन्यस्मिन्न न दृश्यते, संयोजनात् स्यात्; पृथिव्यां एव वस्तुविभागः दृश्यते। एते सप्त, महतादयः, कालनियमानां, कर्मणां च गुणानां सहिताः, विश्वरूपे प्रविष्टाः। तेषां संयोगात्, प्रवेशकाले, जडाण्डमुत्पन्नम्; तस्मात् पुरुषः उत्पन्नः, स च विराड्रूपे स्थितः। एतदण्डं जलादिभिः दशभिः आवृतम्, बहिः कारणेन, तत्रैव जगद्विस्तारः, स एव श्रीहरेः स्वरूपम्। हिरण्मयात् अण्डात् उद्भूतः, सलिले शयानः, स देवः तत्र प्रविष्टः, तच्च अण्डं विविधं विदार्य, अन्तरिक्षं निर्ममे। प्रथमं तस्य मुखं विवृतम्, तत्र वाक् समुत्पन्ना; वाचः तेजः, ततः नासिके, तत्र प्राणः, तस्मात् घ्राणेन्द्रियम्। घ्राणात् वायुः, चक्षुषी, तत्र दृष्टिः, तस्मात् सूर्यः; श्रोत्रे, तत्र शब्दः, तस्मात् दिशः। विराजः त्वचं विदार्य, तत्र लोम, रोमाञ्चः, तस्मात् औषधयः, तस्मात् रेतोऽङ्गम्। शुक्रात् आपः, ततो गुदं विदार्य, तत्र अपानः, तस्मात् मृत्युर्भयङ्करः। हस्ते विदार्य, तत्र बलं, तस्मात् इन्द्रः; पादौ विदार्य, तत्र गमनं, तस्मात् विष्णुः। स्रोतानि विदार्य, तत्र रक्तं, तस्मात् नद्यः, ततो उदरम्। ततः क्षुधातृष्णे, तयोः आश्रयः सागरः; हृदयं विदार्य, तत्र मनः। मनसः चन्द्रः, बुद्धेः वागीश्वरः, अहङ्कारात् रुद्रः, चित्तात् अन्तर्यामी। एते देवाः उत्पन्नाः अपि तम् उद्द्यन्तुं न शेकुः। ते स्वस्वस्थानानि प्रविश्य, पुनः पुनः तं बोधयितुं यत्नं कुर्वन्तः। वाक् रूपेण मुखं प्रविश्य, अग्निः अपि तं नोद्बोद्धुम् अशकत्। वायुः नासिके प्रविश्य, तं नोद्बोद्धुम् अशकत्। सूर्यः चक्षुषि प्रविश्य, तं नोद्बोद्धुम् अशकत्। दिशः श्रोत्रे प्रविश्य, तं नोद्बोद्धुम् अशकत्। एवं श्रीमद्भागवते दशमस्कन्धे प्रथमभागे षड्विंशोऽध्यायः समाप्तः।