गोपगोकुलानन्दनः सर्वेषां श्रेयस्करः, तेन यूयं सर्वे सुलभं सर्वान् आपदः तितीर्षथ। पुरा हि, व्रजश्रेष्ठ, राजा-रहिते देशे दस्युभिः पीड्यमानान् साधून् स एकदा रक्षन्, तान् दस्यून् संहत्यान् विजित्य त्रातवान्। ये भाग्यवन्तः जनाः अस्मिन्नेव स्नेहम् उपजनयन्ति, तान् दारिद्र्यं न जयति, यथा विष्णुनारक्षितान् असुराः न विजयं लभन्ते। अतः नन्दसूनुः गुणैः, ऐश्वर्येण, कीर्त्या, प्रभावेन च नारायणसमः; तस्मात् अस्य कर्मसु आश्चर्यं न किञ्चित्। एवं मां प्रत्यक्षम् उपदिश्य, गर्गः स्वगृहं प्रतस्थे; अहम् अपि कृष्णं निष्कर्षरहितकर्मणं नारायणांशं मन्ये। नन्दवाक्यं गर्गगीतं च श्रुत्वा, व्रजवासिनः कृष्णस्य अतीव तेजः दृष्ट्वा श्रुत्वा च, हृष्टाः सन्तः नन्दं कृष्णं च आदरात् पूजयामासुः, विस्मयविवर्जिताः। यदा इन्द्रः, यज्ञविघातेन कुपितः, वर्षवृष्टिहिमवायून् प्रेषयत्, तदा गोपगणः पश्यन् करुणया सस्मितं कृष्णं शरण्यं, तेन एकहस्तेन गिरिं बालकः इव क्रीडनकम् उत्सार्य धृतवान्, सर्वं गोसङ्घं रक्षितवान्; इन्द्रः च स्वबलदर्पेण गाः न तुष्टवान्। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमं वैराग्यशास्त्रे दशमस्कन्धस्य प्रथमे भागे षड्विंशोऽध्यायः समाप्तः। ये सन्तः मयि अनासक्ताः, समदर्शिनः, शान्ताः, ममैक्यभावनायुक्ताः, ममत्वाहंकारवर्जिताः, द्वन्द्वैः न विक्रियन्ते, लोभशून्याः; तेषाम् अन्तः सदा मदीयकथाः उदिताः, पुण्यतमाः, पावनाः, पापापहाः। ये ताः श्रद्धया शृण्वन्ति, गायन्ति, अनुमोदन्ति, मयि भक्तिम् आप्नुवन्ति। भक्तिं प्राप्य सन्तः, अनन्ते ब्रह्मरूपे मयि, आनन्दं अनुभूय, किम् अन्यत् प्रार्थनीयम् अस्ति? यथा अग्निसमीपगः शीतभीतिः तमोऽपि नाशयति, तथा साधुसङ्गः पापं दुःखं च हरति। संसारसागरस्योर्मिषु मग्नानां साधवः ब्रह्मविदः शान्ताः दृढनाव इव उपकारिणः। अन्नं प्राणिनां जीवनम्, अहम् आपन्नानां शरणम्, धर्मः मृत्युः अनन्तरं धनम्, साधवः इह भीतानां शरणम्। सन्तः बहिर्दिवाकरोदयवत् दृष्टिं ददाति; देवाः, बान्धवाः, साधवः, अहम् अपि सर्वे साधवः एव। एवं वैतसेनः, ऊर्वश्याः अनुग्रहेण, लोकान् अनासक्तः, आत्मनि रममाणः, पृथिव्याम् विचरन्। स्पर्शस्य सौम्यता कठिनता शीतोष्णत्वं च वातस्य लक्षणानि; गमनं, सङ्ग्रहः, प्राप्तिः, वस्तुषु अधिपत्यं, शब्देषु च, सर्वेन्द्रियाणां सारः — एतानि वातस्य कर्माणि। वातस्य स्पर्शतत्त्वात्, दिव्यप्रेरणया, रूपम् अभवत्; ततः तेजः जातम्, तस्मात् चक्षुः रूपग्रहणाय साधनम् अभवत्। रूपस्य पदार्थता, गुणता, व्यष्टिता — एतत् तेजसः शुद्धरूपस्य स्वभावः। प्रकाशनं, पाचनम्, दाहः, शोषणम्, शीतापहरणम्, तृष्णाप्रसादनम्, हर्षणम् — एतानि तेजसः कर्माणि। शुद्धरूपात्, अग्निना परिवर्तनात्, दैवेन प्रेरितात्, शुद्धरसः अभवत्; तस्मात् आपः, रसग्राहकं जिह्वा च। कषायः, मधुरः, तिक्तः, कटुः, आम्लः — एतेषां भेदेन एकः रसः भूतविकारैः विविधः विभज्यते। सिञ्चनं, संघटनम्, तृप्तिः, जीवनम्, पोषणम्, हर्षणम्, तापशमनम्, समृद्धिः — एतानि आपः कर्माणि। शुद्धरसात्, आपः परिवर्तनात्, दैवेन प्रेरितात्, शुद्धगन्धः अभवत्; तस्मात् पृथिवी, गन्धग्राहकं नासिका च। भूतसंयोगवशात् एकः गन्धः — पार्थिवः, पूतिः, सुगन्धः, मृदुः, तीक्ष्णः, आम्लः इत्याद्यः — विविक्तः। रूपसंस्थापनम्, ब्रह्मणः स्थानम्, आधारः, सत्त्वभेदः, सर्वगुणानां प्रादुर्भावः — एतानि पृथिव्याः लक्षणानि। यस्य विशेषगुणः शब्दः तद् श्रोत्रम्; स्पर्शगुणस्य विषयः त्वक्; रूपगुणस्य विषयः चक्षुः; रसगुणस्य विषयः जिह्वा; गन्धगुणस्य विषयः नासिका। गुणस्य एकत्र स्थितिः, अन्यत्र अभावः, संयोजनात्; पृथिव्याम् एव सर्वाणि गुणभेदाः दृश्यन्ते। एते सप्त — महतादयः — कालकर्मगुणयुक्ताः, समागताः, जगतः आद्यरूपे प्रविष्टाः। तेषां संयोगात्, तद्व्याप्तात्, अचेतनं ब्रह्माण्डमुत्पन्नम्; तस्मात् पुरुषः अभवत्, यः विराड् इति प्रसिद्धः। एतत् विशेषं ब्रह्माण्डं, दशभिः आवरणैः — आपः आदिभिः — परितः रक्षितम्, बहिः प्रकृत्या आवृतम्; अत्र एव एष लोकव्यापारः, यः श्रीहरेः स्वरूपम्। सुवर्णशुक्तेः उदयात्, सलिले शयितः महादेवः तत्र प्रविष्टः, नानाविधं व्योम विदार्य स्थितवान्। प्रथमं तस्य मुखं विवृतम्, तस्मात् वाक्, ततोऽग्निः, ततः नासिके, तस्मात् प्राणः, ततो गन्धेन्द्रियम्। गन्धेन्द्रियात् वायुः, ततः नेत्रे, तस्मात् दृष्टिः, ततोऽर्कः; ततः कर्णौ, तस्मात् शब्दग्रहणम्, ततो दिग्दर्शनम्। विराड् त्वग् विदार्य, तस्मात् केशा, रोमाणि, ततो वनस्पतयः, ततः प्रजननेंद्रियम्। शुक्रात् आपः, ततो गुदः, तस्मात् अपानः, अपानात् मृत्युः, यः लोकभयदः। हस्तौ सृज्य, ताभ्यां बलम्, ततो इन्द्रः; पादौ सृज्य, ताभ्यां गमनम्, ततो विष्णुः अभवत्।