श्रीनन्दः गोपान् प्रति उवाच—“मम वचांसि शृणुत, गोपाः, अस्य बालकस्य विषये यः सन्देहः भवतः, स सर्वः नश्यतु। अस्मिन्नेव विषये यदुकुलशिरोमणिः गर्गऋषिः मम समीपे उक्तवान्। सः एषः बालः युगानुसारं श्वेतरक्तपीतवर्णान् गृहीत्वा, इदानीं कृष्णवर्णः जातः। पूर्वं हि एषः दीप्तिमान् वसुदेवस्य पुत्रत्वेन जातः, अद्य तु भवतः पुत्रः अभवत्। मनीषिणः एनं वासुदेव इति कथयन्ति। एषः तव पुत्रः गुणकर्मभिः अनेकनामरूपवान् अस्ति। अहं तानि जानामि, जनाः तु न जानन्ति। अयं गोपगोकुलानन्दनः भवतः सर्वेषां कल्याणं विधास्यति; तेन यूयं सर्वे आपदः सुलभं तरिष्यथ। पुरा हि, हे व्रजपतिः, नृपहीनदेशे दस्युभिः पीड्यमानान् साधून् अयं एव रक्षित्वा, तैः सह एकत्वेन दस्यून् विजित्य त्रातवान्। ये भाग्यवन्तः जनाः अस्मिन्नेव स्नेहं कुर्वन्ति, तान् आपदः न बाधन्ते, यथा विष्णुनोपासितान् असुराः बाधितुम् अशक्नुवन्ति। अतः अयं नन्दपुत्रः गुणैः, भाग्येन, कीर्त्या, प्रभावेन च नारायणसमः एव; तस्मात् अस्य कर्मसु आश्चर्यं नास्ति। एवं मां गर्गः साक्षात् उपदिश्य, स्वगृहं गतः। अहं च कृष्णं निष्कर्षकर्मणां कर्तारं नारायणांशमिव मन्ये। एवं नन्दस्य वचनानि गर्गस्य च गीतं श्रुत्वा, व्रजवासिनः, ये कृष्णस्य अपरिमिततेजः दृष्ट्वा श्रुत्वा च, हर्षपूर्णाः नन्दं कृष्णं च पूजयामासुः, विस्मयविवर्जिताः। अथ, यदा इन्द्रः यज्ञविघातेन कोपितः, वर्षवातहिमवृष्टिं सन्ददौ, तदा गोपगोरक्षाः क्लेशिताः सन्तः कृष्णं शरण्यं दयास्मितं वीक्ष्य, सः एकेन हस्तेन गिरिं बालक्रीडनकवदुत्पाट्य, गोकुलं रक्षितवान्; एवं इन्द्रः स्वबलमदेन, गाः न तुष्यति स्म। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमं संन्यासिनां शास्त्रे दशमस्कन्धस्य प्रथमे भागे षड्विंशोऽध्यायः समाप्तः। तत्र सन्तः असक्ताः, मयि लीनचित्ताः, शान्ताः, समदर्शिनः, ममतादिमुक्ताः, द्वन्द्वैरनुद्विग्नाः, लोभशून्याश्च। तेषां मध्ये, हे भाग्यवन्, मम कथाः सदा उत्तमभागेषु प्रवर्तन्ते; ताः श्रोतॄणां पावनीः, पापक्षयकारिण्यः च। ये श्रद्धया शृण्वन्ति, गायन्ति, अनुमोदन्ति वा, मयि भक्तिं कुर्वन्ति, ते मयि भक्तिम् आप्नुवन्ति। भक्तिं प्राप्तस्य साधोः किमन्यदवशिष्यते? स हि मयि अनन्ते ब्रह्मरूपे परमानन्दे रमते। यथा वह्निं उपसृत्य शीते भयतमसि च नश्यति, एवं साधुसंगेन। संसारसागरगम्भीरे निमग्नानां तिर्यगूर्ध्वगामिनां साधवः ब्रह्मविदः शान्ताः नौरिव सन्ति। अन्नं प्राणिनां प्राणः, अहं दुःखिनां शरणं, धर्मः मृत्युः परं धनम्, साधवः इह भीतानां शरणम्। साधवः बहिर्दिवाकरोदयवत् चक्षुः ददाति; देवाः, बन्धवः, साधवः, अहं च—सर्वे साधवः एव। एवं वैतसेनः, उर्वशीं प्राप्य अपि, लोकान् उपेक्ष्य, असक्तः, आत्मनि एव रममाणः भूमिम् अचरत्। स्पर्शस्य सौम्यत्वकटिन्ये, शीतोष्णे च—एते वातस्य गुणाः। गमनं, संग्रहो, ग्रहणं, वस्तुषु श्रेष्ठता, शब्देषु च, सर्वेन्द्रियाणां सारः—एषः वातस्य धर्मः। स्पर्शतत्त्वात्, देवप्रेरणया, रूपोत्पत्तिः, ततः तेजः, ततो दृष्टिः, रूपग्रहणायोत्पन्ना। वस्तुत्वं, धर्मित्वं, व्यक्तित्वं—एते तेजसः शुद्धरूपस्य धर्माः। दीपनं, पाचनं, दाहः, शोषणं, तृष्णा, ह्लादनं, शीतापहानि—एते तेजसः क्रियाः। शुद्धरूपात्, तेजसा प्रेरितात्, शुद्धरसः, ततः आपः, ततो जिह्वा रसनायाम्। कषायमधुरतिक्तकट्वम्लानि—एकस्य रसो गुणविकारेण पृथक्क्रियते। स्नेहनं, संघटनं, तर्पणं, जीवनं, पुष्टिः, ह्लादनं, तापशमनं, समृद्धिः—एते आपः धर्माः। शुद्धरसात्, आपः प्रेरितात्, शुद्धगन्धः, ततः पृथिवी, ततो घ्राणेन्द्रियं। एकस्य गन्धस्य भूतविकारेण पृथक् पृथिव्यादिषु—पार्थिवः, पूतिकः, सुरभिः, मन्दः, तीक्ष्णः, आम्लः, इत्यादयः। स्थलत्वं, ब्रह्मस्थानत्वं, आधारत्वं, पृथक्त्वं, सर्वगुणोत्पत्तिः—एते पृथिव्याः धर्माः। यस्य विशेषगुणः शब्दः तस्य श्रोत्रम्; यस्य स्पर्शः तस्य त्वक्; यस्य रूपं तस्य चक्षुः; यस्य रसो जिह्वा; यस्य गन्धः घ्राणम्। एकस्य गुणः अन्यत्र न दृश्यते, संयोगेन पृथक्त्वं केवलं पृथिव्यां दृश्यते। एते सप्त महदादयः, कालेन, कर्मणा, गुणैः संयुक्ताः, जगदण्डरूपे प्रविष्टाः। एवं प्रविष्टेषु संयुक्तेषु, जडं ब्रह्माण्डमुत्पन्नम्; तस्मात् विराट्पुरुषः उदतिष्ठत्। एतद्ब्रह्माण्डं दशसु आवरणेषु—आपादिषु—संवृतम्, बहिः प्रकृत्या आच्छादितम्; अत्रैव विश्वं तिष्ठति, यद् भगवतो हर्याकारम्। हिरण्मये कोशात् उदितः, सलिले शयितः, स महात्मा तत्र प्रविश्य, विविधानि विभागानि चकार। प्रथमं तस्य मुखम् उदतिष्ठत्, तस्मात् वाक्, ततोऽग्निः, ततो नासिके, तस्मात् प्राणः, ततो गन्धेन्द्रियम्।