कृष्णः महोरगपतिं दर्पशून्यं विजित्य तं सरः निष्कास्य, यमुनाजलानि विषरहितानि चकार। तस्मिन्नेव काले, व्रजवासिनः सर्वे तस्मिन्नेव बालके त्याज्यां स्नेहबन्धनां प्रीतिं प्रापुः; नन्द, कथं तव सुतस्य प्रति स्वाभाविकः अयं स्नेहः अस्माकं हृदि जातः? सप्ताहवयस्यः अपि बालकः किमर्थं महतीं गिरिं धारयितुं शक्तः? अतः वयं तव पुत्रे संशयं कुर्मः, हे व्रजपतिः। तदा श्रीनन्दः व्रजगोपान् उवाच—मम वचनानि शृणुत, अस्मिन्बाले संशयं मा कुरुत। अस्य विषये गर्गो यदुवृषभः मम उक्तवान्। सः बालकः पूर्वे श्वेतरक्तपीतवर्णान् युगानुसारं धारयामास; इदानीं तु कृष्णवर्णः जातः। स एव पूर्वं वसुदेवस्य सुतः आसीत्, अधुना तु भवतः पुत्रः अभवत्; पण्डिताः तं वासुदेवमिति कथयन्ति। अस्य पुत्रस्य गुणकर्मानुसारं नानानामरूपाणि सन्ति; अहं तानि वेद्मि, जनाः न वेदन्ति। एष गोकुलस्य गोपानां चानन्ददायकः, भवतः सर्वान् श्रेयसि स्थापयिष्यति; तेन सर्वे आपदः सुकरतया तिर्यक् क्रान्ताः स्युः। पुराकाले, हे व्रजश्रेष्ठ, राजरहिते देशे साधवः दस्युभिः पीडिताः सन्, तेन एव रक्षिताः, दस्यून् च सह एकत्रित्य विजित्य स्थिताः। ये भाग्यवन्तः अस्मिन्नेव स्नेहम् उपजनयन्ति, तान् आपदः न बाधन्ते; यथा विष्णुनाभिरक्षितान् असुराः नाशयितुं न शक्नुवन्ति। अतः, नन्दसुतः नारायणसमानः गुणैः, श्रीया, कीर्त्या, प्रभावेन च; तस्मात् तस्य कर्मसु न विस्मयः। एवं गर्गवाक्यैः प्रत्यक्षं उपदिष्टः सन्, सः स्वगृहं गतः; अहं कृष्णं स्वयमेव नारायणांशमिति मन्ये। नन्दस्य वचनानि गर्गस्य च गीतं श्रुत्वा, व्रजवासिनः कृष्णस्य अपरिमेयप्रभां दृष्ट्वा शृत्वा च, हर्षपूर्णाः, नन्दं कृष्णं च पूजयामासुः, विस्मयविवर्जिताः। यदा इन्द्रः यज्ञविघ्नेन कोपितः, वर्षहिमवातादिभिः वर्षन्तं, गवां गोपानां च क्लेशमावहत्, तदा तं कृष्णं करुणास्मितं पश्यन्तः, एकहस्तेन गिरिं मूलात् उत्सार्य, बालकः क्रीडनकं यथा, गोसमाजं रक्षितवान्; इन्द्रः स्वबलगर्वितः, गवां प्रति न तुष्टः। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंससंहितायां दशमस्कन्धस्य प्रथमे भागे षड्विंशोऽध्यायः समाप्तः। य एव संतः, मयि अनासक्तचित्ताः, शान्ताः, समदर्शिनः, ममत्वाहङ्कारवर्जिताः, द्वन्द्वैः न विक्रियन्ते, लोभशून्याश्च, तेषु भाग्यशालीषु मम कथाः सदा जायन्ते; ताः श्रोतॄणां पावनीः, पापं हरन्ति। ये ताः श्रद्धया शृण्वन्ति, गायन्ति, अनुमोदयन्ति, मयि भक्तिं श्रद्धां च कुर्वन्ति, ते मयि भक्तिम् आप्नुवन्ति। भक्तिं लब्ध्वा सन्तस्य किमपरं साध्यं? स हि मय्यनन्ते ब्रह्मरूपे आनन्दरूपे च परमसुखम् अनुभवति। यथा अग्निसमीपं गतः शीतं भयम् अन्धकारं च नाशयति, तथा सन्तसमागमे अपि। यः जनः संसारसागरस्य भीषणे निमज्जति, उत्थाय पतति, तस्य ब्रह्मविदः शान्ताः सन्तः दृढनौका इव। अन्नं प्राणिनां प्राणः, अहम् आपन्नानां शरणम्, धर्मः मरणानन्तरं जनानां धनम्, सन्तः अस्मिन्लोके भीतानां शरणम्। सन्तः प्रबोधयन्ति, यथा उदितः सूर्यः बहिः; देवाः, बान्धवाः, सन्तः, अहम् अपि—सर्वे सन्त एव। एवं वैतसेनः, उर्वश्याः उपेक्षया लोकान् विरक्तः, अनासक्तः, आत्मनि रममाणः, पृथिव्यां विचचार। स्पर्शस्य गुणाः स्निग्धता, कठिनता, शीतोष्णता, वातस्य सूक्ष्मधर्माः; गमनं, संग्रहो, उपादानं, वस्तुषु नेतृत्वं, शब्देषु च, सर्वेन्द्रियाणां सारः—एते वातस्य स्वभावाः। वातस्य स्पर्शसूक्ष्मात्, दैवेन प्रेरितात्, रूपम् अभवत्; ततः तेजः, ततो दृष्टिः रूपग्रहणाय। रूपस्य शुद्धस्य, द्रव्यत्वं, धर्मत्वं, व्यक्तित्वं—एते अग्नेश्च कार्याणि। प्रकाशनं, पाचनं, दाहः, शोषणं, शीतहरणं, तृष्णाकर्षणं, एतानि अग्नेः कर्माणि। रूपस्य शुद्धस्य, अग्निना विकृतस्य, दैवेन प्रेरितस्य, रसान् अभवत्; तस्मात् आपः, ततो जिह्वा रसनाय। कषायः, मधुरः, तिक्तः, कटुः, आम्लः—एवं भूतानां संयोगात् एकः रसः विविच्यते। आपः शीतलीकरणं, स्थिरीकरणं, तृप्तिः, पोषणं, जीवनं, हर्षणं, तुष्टिं, परिपूर्णता—एतानि जलस्य कार्याणि। रसं शुद्धं, जलेन विकृतं, दैवेन प्रेरितं, गन्धः अभवत्; तस्मात् पृथिवी, ततो घ्राणं गन्धग्रहणाय। भूतसंयोगभेदात् एकः गन्धः—पार्थिवः, पूतिकः, सुरभिः, मन्दः, तीक्ष्णः, कटुः, आम्लः इत्यादि—विविच्यते। पृथिव्याः धर्माः—सम्बन्धाय आधारत्वं, ब्रह्मणः निवासः, आश्रयः, स्वलक्षणता, सर्वगुणानां उत्पत्तिः। यस्य विशेषगुणः शब्दः, सः श्रोत्रविषयः; यः विशेषगुणः स्पर्शः, सः त्वग्विषयः; यः विशेषगुणः रूपम्, सः चक्षुर्विषयः; यः विशेषगुणः रसः, सः जिह्वाविषयः; यः विशेषगुणः गन्धः, सः घ्राणविषयः। एकस्मिन् धर्मः, अन्यस्मिन् न; संयोजनात् पृथिव्यां एव सर्वे धर्माः दृश्यन्ते। एते सप्त—महत्तत्त्वादयः—सम्यग्योगेन, कालकर्मगुणयुक्ताः, जगदण्डरूपं प्रविष्टाः। एवं संयोगात्, तेषां तद्व्याप्तिः, निर्जीवमण्डकं जातम्; तस्मात् पुरुषः, सः विराड् अभवत्।