कदाचित् दैत्यः वत्सरूपधारी सन् वत्समण्डले प्रविश्य तं हन्तुम् इच्छन् दृष्टः, श्रीकृष्णेन तु सहजक्रीडया सः हतः, तेन च कपित्थफलानि लीलया पातितानि। ततः बलवान् गर्दभदैत्यम् तस्य च अनुचरान् अपि सः नाशयामास, तालेषु फलं पूर्णम् अकरोत्, तद्वनं निर्भयम् अभवत्। भीमः प्रलम्बासुरः तस्य वीर्येण निहतः, तेन गोपालाः गावश्च वनदाहात् विमुक्ताः। महान् फणिनाम् अहिः स्वगर्वं त्यक्त्वा तेन निगृहीतः, सरसः निष्कासितः, तेन यमुनाजलम् विषरहितम् अभवत्। व्रजवासिनः सर्वे तस्मिन्नेव त्याज्यं प्रेम सञ्जग्मुः; नन्द, कथं नः आत्मन्येव तव सुताय अजातपूर्वं प्रेमोत्पत्तिः? सप्ताहदिनस्य बालस्य गिरीधरस्य चेष्टा कथं सम्भाव्या? अतः व्रजपतये अस्माकं तव सुतविषये संशयः अस्ति। नन्दः उवाच—हे गोपाः, मम वचनानि शृणुत, बालके विषये यः संशयः सः नश्यतु। अस्य बालस्य विषये गर्गो यदुः ऋषिः मम उक्तवान्। सः त्रिषु युगेषु श्वेतरक्तपीतवर्णान् आसाद्य, अधुना कृष्णवर्णः जातः। पूर्वं अयं विशुद्धः वसुदेवस्य पुत्रः आसीत्, अधुना तव पुत्रः जातः; पण्डितैः सः वासुदेव इति कथ्यते। अस्य तव पुत्रस्य नामानि रूपाणि च गुणकर्मानुसारतः बहूनि, अहं तानि वेद्मि, जनाः तु न जानन्ति। अयं गोपालगोकुलानन्दनः भवतः सर्वेषां श्रेयः करिष्यति; तेन भवतः सर्वे आपदः सुलभं तरिष्यन्ति। पूर्वे व्रजपतये, राजा-रहिते देशे दस्युभिः पीडिता धर्मिष्ठाः तेन संरक्षिता, दस्यून् संयुक्ताः निर्जित्य। ये भाग्यवन्तः तस्मिन्नेव प्रेम सञ्जयन्ति, तान् दैवदुःखानि न बाधन्ते; यथा विष्णुपालितान् दानवान् न जयन्ति। अतः अयं नन्दसुतः नारायणसमः गुणैः, भाग्यैः, कीर्त्या, तेजसा च; तस्मात् अस्य कर्मसु न विस्मयः। एवं गर्गेण प्रत्यक्षम् उपदिष्टम्, सः स्वगृहं गतः, अहम् अपि कृष्णं यथाकर्मार्हं नारायणांशमिव मन्ये। नन्दस्य वचनानि गर्गस्य च गीतम् श्रुत्वा, व्रजवासिनः कृष्णस्य अनन्तवीर्यं दृष्ट्वा श्रुत्वा च, हर्षपूर्णाः नन्दकृष्णयोः पूजनं चक्रुः, विस्मयः नासीत्। इन्द्रः, यज्ञविघ्नेन कोपितः, वर्षवातहिमप्रवाहैः गोपालगवां च क्लेशं कृत्वा, कृष्णं शरणं दृष्ट्वा, सः करुणया स्मयमानः, एकेन हस्तेन गिरिं बालक्रीडनकवत् उद्धृत्य, गोपसमाजं रक्षितवान्; तेन इन्द्रः स्वबलगर्वेण गवां तुष्टः नाभूत्। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे परमं संन्यासिनां शास्त्रे दशमस्कन्धस्य प्रथमभागे षड्विंशोऽध्यायः समाप्तः। मुनयः अनासक्ताः, मयि एकरूपे स्थितचित्ताः, शान्ताः, समदर्शिनः, निरहंकारममताः, द्वन्द्वैः न विक्रियन्ते, लोभशून्याश्च। तेषु, भाग्यवति, मम कथाः सदा जायन्ते, ताः पूज्यमानाः पावयन्ति, पापं नाशयन्ति। यः श्रद्धया शृणोति, गायति, अनुमोदते, भक्तः स्यात्, सः मयि भक्तिम् लभते। भक्तिं प्राप्तस्य साधोः किं शेषम् अस्ति? सः हि मयि अनन्ते ब्रह्मरूपे आनन्दरूपे च अनुभवन्ति। यथा ज्वलनं समीपगः शीतभीतरजांसि नाशयति, तथा साधुसङ्गः अपि। संसारसागरमग्नप्लवमानानां ब्रह्मविदां शान्तानां साधवः नौरिव सन्ति। अन्नं भूतानां जीवनम्, अहम् आपन्नानां शरणम्, धर्मः मरणोत्तरं धनम्, साधवः इह भीतानां शरणम्। साधवः दृश्यंते, यथा उदितसूर्यः; देवाः, बन्धवः, साधवः, अहं च सर्वे साधवः एव। एवं वैतसेनः, उर्वश्याः अनादरेण, लोकत्रयात् अनासक्तः, आत्मनि रममाणः, भूमौ विचरन् आसीत्। शैत्योष्णमृदुत्वकठिनत्वानि इति स्पर्शनस्य गुणाः, वायोः सूक्ष्मभूतम्। गमनं, सङ्ग्रहः, ग्रहणम्, वस्तुषु प्रमुखता, शब्देषु च, सर्वेन्द्रियाणां सारः—एते वायोः कर्मणि। स्पर्शनसत्त्वात्, दिव्यप्रेरणया, रूपम् उत्पन्नम्; ततो ज्योतिः, ततो दृष्टिः रूपग्राहिणी अभवत्। द्रव्यत्वम्, गुणत्वम्, व्यक्तित्वम्—एते अग्नेः शुद्धरूपस्य धर्माः। प्रकाशः, पाचनम्, दाहः, शोषणम्, तृष्णाक्लेशौ—एते अग्नेः कार्याणि। रूपात् अग्निना दिव्यप्रेरणया परिष्कृतात्, रसनं जातम्; ततो जलम्, ततो जिह्वा रसनाग्राही अभवत्। कषायः, मधुरः, तिक्तः, कटुः, आम्लः—एवं एकः रसनाविशेषः भूतविकारेण भिद्यते। स्नेहनं, सङ्घटनं, तर्पणं, जीवनं, पुष्टिः, प्रीणनं, शमः, प्रचुरता—एते जलस्य कार्याणि। रसनात् जलेन दिव्यप्रेरणया परिष्कृतात् गन्धः जातः; ततो पृथिवी, ततो नासिका गन्धग्राही अभवत्। भूतसंयोगभेदात् एकः गन्धः पृथिव्यादिषु—पार्थिवः, पूतिः, सुरभिः, मृदुः, तीक्ष्णः, आम्लः, इत्याद्याः। संस्थानं, ब्रह्मस्थानम्, आधारः, सविवेकता, सर्वगुणानां उत्पत्तिः—एते पृथिव्याः धर्माः। यत्र आकाशस्य विशेषगुणः विषयः, सः श्रवणम्; वायोः विशेषगुणविषयः स्पर्शनम्। अग्नेः विशेषगुणविषयः दर्शनम्; जलस्य विशेषगुणविषयः रसनम्; पृथिव्याः विशेषगुणविषयः घ्राणम् इति। एवं भगवत्कथायाः, साधुसङ्गस्य, पंचभूतविकासस्य च अद्भुतं चरित्रं व्रजभूमौ प्रकटितम्।