कृष्णः एकवर्षीयः बालकः सन् मातुः समीपे उपविष्टः आसीत्। तदा तृणावर्तः नाम दैत्यः तम् आकृष्य ग्रीवायाम् आक्रम्य आकाशे नीतवान्। तस्य महतीं पीडां सः स्वबलात् निगृह्य विजित्य च तं दैत्यं व्यसनात् उद्धृतवान्। एकदा मातरि नवनीतचौर्ये बद्धे यमलार्जुनयोः मध्ये शृङ्खलितदाम्ना युक्तः सन्, सः तैलघटं पृष्ठे बद्ध्वा ताभ्यां वृक्षाभ्यां मध्ये गतः, बाहुभ्यां तौ महावृक्षौ भूमौ पतितौ चकार। कदाचित् वने गवां पालनं कुर्वन्, गोपालबालकैः परिवृतः, बकासुरस्य घोरस्य दैत्यस्य मुखं हस्ताभ्यां विदार्य तं मरणाय प्रवृत्तं निहतमकरोत्। अन्यस्मिन् काले, वत्सरूपधारी दैत्यः गवां मध्ये प्रविश्य कृष्णं हन्तुं यत्नं कृतवान्, तं च सः क्रीडया सहसा हत्वा, कपित्थफलानि अपि भूमौ पतितानि चकार। सः बलवान् दधिवत् दन्तवक्त्रं दैत्यं तस्य चानुचरान् घोरान् हत्वा, तालवनं फलैः पूर्णं सुरक्षितं चकार। अत एव, प्रलम्बासुरं भीषणं दैत्यं निजबलात् निहत्य, गवां गोपालानां च वनदाहात् उद्धारं चकार। कालिय इति महान् सर्पराजः, गर्वेन दग्धः, तेन निगृहीतः, सरसः बहिर्निर्गमितः, यमुनाजलानि विषरहितानि कृतानि। सर्वे व्रजवासिनः कृष्णे अनन्यां प्रीतिं कुर्वन्ति, या त्यक्तुं न शक्या; नन्द! कथं तव पुत्रे एषा स्वाभाविकी प्रीतिर्जाता? सप्ताहदिनस्य बालकस्य गिरिं धारयितुं सामर्थ्यं कथं सम्भवति? अतः वयं तव पुत्रे सन्देहं कुर्मः। एवं श्रुत्वा श्रीनन्दः गोपालान् उवाच—“मम वचनानि शृणुत, बालके सन्देहः त्यज्यताम्। अस्मिन् बाले विषये गर्गः यदुवंश्यऋषिः मम उक्तवान्। सः त्रिषु युगेषु श्वेत, रक्त, पीत इत्येवं वर्णत्रयं धारयामास; अधुना तु कृष्णवर्णः जातः। पूर्वं चास्य कीर्तिमतः वसुदेवस्य पुत्रत्वेन जन्म अभवत्; अधुना तव पुत्रः। मुनयः तं वासुदेवमित्येवाहुः। तव अयं पुत्रः गुणकर्मभ्यः अनेकानि नामरूपाणि धारयति; अहं तानि जानामि, जनाः तु न जानन्ति। एषः गोपालानां गोकुलस्य चानन्दः, सर्वान् भवद्भ्यः शुभमावहिष्यति; तेन सर्वे आपदः सुलभेन तिरस्कृताः स्युः। प्राचीनकाले, व्रजपते, धर्मिष्ठाः जनाः राजा-रहिते देशे दस्युभिः पीडिताः सन्, तेनैव संरक्षिताः, एकत्रिताः दस्यून् विजित्य। ये भाग्यवन्तः तस्मिन् प्रीतिं विकसयन्ति, तान् आपदः न बाधन्ते; यथा विष्णोः संरक्षितान् दैत्याः न बाधन्ति। अतः, नन्दपुत्रः गुणैः, श्रियाः, कीर्त्या, प्रभावेन च नारायणसमः; तस्मात् तस्य कर्मसु न विस्मयः। एवं मां गर्गः प्रत्यक्षम् उपदिश्य स्वगृहं गतः; तस्मात् अहं कृष्णं निष्कर्षेण नारायणांशं मन्ये, सः यः सुलभकर्मकृद् अस्ति। एवं नन्दस्य वचनं गर्गस्य च गीतिं श्रुत्वा, व्रजवासिनः कृष्णस्य अनन्तवीर्यं दृष्ट्वा श्रुत्वा च, हर्षपूर्णाः सन्तः, नन्दकृष्णौ आदरात् पूजयामासुः, विस्मयमपि त्यक्त्वा। इन्द्रः, यज्ञविघ्नात् कुपितः, वर्ष, शिलावृष्टि, वातवर्षं च प्रेषयामास; गोपालाः गवः च व्यथिताः, कृष्णं एकमाश्रयं दयास्मितं दृष्ट्वा, सः एकेन हस्तेन गिरिं मूलात् उद्धृत्य, बालकः क्रीडनकमिव, गोसमाजं रक्षितवान्; एवं इन्द्रः स्वबलगर्वात् गोभ्यः तुष्टः नासीत्। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहम्स्यां संहितायां दशमस्कन्धस्य प्रथमे भागे षड्विंशोऽध्यायः समाप्तः। ये सन्तः मयि अनासक्ताः, समदर्शिनः, शान्ताः, ममत्वाहङ्काररहिताः, द्वन्द्वैरनुद्विग्नाः, लोभशून्याश्च सन्ति। तेषु, हे भाग्यवन्, मम कथाः सदा उत्तमानां मध्ये प्रवर्तन्ते; ताः श्रुत्वा, तानि चिन्तयन्तं पावयन्ति, पापं निहन्ति। ये श्रद्धया शृण्वन्ति, गायन्ति, अनुमोदन्ति, मयि भक्ताः, श्रद्धावन्तश्च, ते मयि भक्तिं प्राप्नुवन्ति। भक्तिं प्राप्य सन्तस्य किं पुनः अवशिष्यते? सः हि मयि अनन्ते ब्रह्मरूपे आनन्दरूपे च आनन्दं अनुभूयति। यथा वह्निम् उपसृत्य शीतं, भीतिं, तमः च नाशयति, तथा सन्तसङ्गः अपि। ये संसारसागरस्य दुःखपूर्णे निमग्नोत्थिताः, तेषां ब्रह्मविदः शान्ताः सन्तः दृढनौः इव। अन्नं प्राणिनां प्राणः; अहं क्लिष्टानां शरणम्; धर्मः मृत्युः अनन्तरं जनानां धनम्; सन्तः अस्मिन्लोके भीतानां शरणम्। सन्तः दृष्टिम् आदधति, यथा उदितः सूर्यः; देवाः, बान्धवाः, सन्तः, अहं च—सर्वे सन्त एव। एवं वैतसेनः, ऊर्वश्याः अपि अनादृत्य लोकान्, अनासक्तः, आत्मनि एव रममाणः, पृथिव्याम् अविचरत्। स्पर्शनस्य लाघवम्, कठिनता, शीतोष्णत्वम्—एतानि वातस्य तत्त्वस्य स्पर्शगुणाः। गमनम्, संज्ञापनम्, ग्रहणम्, वस्तुषु प्रधानता, शब्देषु च प्रधानत्वम्, सर्वेन्द्रियाणां सारता—एते वातस्य कर्मणः लक्षणानि। वायोः स्पर्शस्य सूक्ष्मात्, दैवेन च प्रेरितात्, रूपम् उत्पन्नम्; ततो ज्योतिः, ततो रूपग्राहकं चक्षुः। रूपस्य शुद्धस्य द्रव्यत्वम्, गुणत्वम्, व्यक्तित्वम्—एतानि अग्नेः शुद्धरूपस्य कर्माणि। दीपनम्, पाचनम्, तापन्, दाहः, शीतनाशनम्, शोषणम्, क्षुधा, तृष्णा—एतानि अग्नेः कर्माणि। रूपस्य शुद्धस्य अग्निना परिवर्तितस्य, दैवेन प्रेरितस्य, रसानां शुद्धिः जाता; ततो जलम्, ततो रसग्राहकं जिह्वा। कषायः, मधुरः, तिक्तः, कटुकः, आम्लः—एवं धातुविकारानुसारात् एकः रसः नानाविधः भवति। सिक्तिः, संघटनम्, तृप्तिः, जीवनम्, पुष्टिः, हर्षः, दाहशमनम्, समृद्धिः—एतानि जलस्य कर्माणि। रस्यः शुद्धः, जलेन परिवर्तितः, दैवेन प्रेरितः, गन्धः शुद्धः जातः; ततो भूमिः, ततो गन्धग्राहकं नासिका। धातुविकारभेदात्, एकः गन्धः पृथिव्यां, पार्थिवः, पूतिकः, सुरभिः, मन्दः, तीक्ष्णः, आम्लः, इत्यादि भेदेन विभज्यते।