गोपाः समवेत्य हर्षविस्मितचित्ताः परस्परं प्रचुक्रुशुः—“एष बालकस्य कर्माणि खलु विस्मयजनकानि! कथं स ग्रामजनमध्येषु जातः, यत्र सन्तानाः साधारणतया निन्द्याः स्युः? कथं सप्ताहवयस्कः अयम् एकेनैव हस्तेन महतीं गिरिं स्वल्पेन प्रयत्नेनोद्धृत्य धारयति, यथा गजपतिः कमलं सुलभेनोल्लुनाति? क्रीडारसविकसितार्द्रलोचनः स बालः, पूतनायाः स्तन्यं पिबन्, तस्याः सह जीवन्यमपि अपिबत्, यथा कालः सर्वेषां प्राणिनां प्राणान् ग्रसति। शय्यायामधः शयानस्य तस्य चरणयोः स्पर्शेन शकटस्य चक्रं पतितम्, स बालः क्रन्दन् पादाभ्यां तं शकटं व्यपाकरोत्। एकवर्षवयस्कः स बालः, मातरि नवनीतचौर्यदोषेण यमलार्जुनयोः मध्ये उरुवलये बद्धः, ताभ्यां वृक्षाभ्यां मध्ये गच्छन्, स्वबाहुभ्यां तौ महावृक्षौ पतितावकरोत्। वने च गोपालबालकैः परिवृतः, वत्सपालनक्रीडायां, बकासुरस्य वधाय तस्यास्यं हस्ताभ्यां विदारयामास, यदा तेन बालहत्याय समुपायात्। वत्सरूपधारी दानवः, वत्समण्डले प्रविष्टः, तं स क्रीडया हत्वा, सहजसौकर्येण कपित्थफलानि पातयामास। दीनुकासुरं बलद्भिः सखिभिः सह हत्वा, ताळवनं फलेन परिपूर्णं सुरक्षयामास। प्रलम्बासुरं बलात् निहत्य, गवां गोपालानां च वनदाहात् त्राणं चकार। कालिय इति महोरगपतिं, मदविहीनं कृत्वा, सरसः निष्कास्य, यमुनाजलानि विषरहितानि चकार। व्रजवासिनां सर्वेषां तस्मिन् अनपाये प्रेम स्फुटं दृश्यते; नन्द, कथं तव सुतस्मिन्नेतादृशं स्वाभाविकं स्नेहम्? सप्ताहवयस्कः बालकः कथं महतीं गिरिं धारयितुम् अर्हति? अतः, हे व्रजपते, अस्माकं तव सुतस्मिन्नाशङ्का जायते।” इत्येवमुक्ते, श्रीनन्दः प्रहसन्नुवाच—“मम वचनानि शृणुत, हे गोपाः, बालके विषये यः संशयः स निवार्यताम्। गर्गः यदुवर्षिष्ठः मम विषये उक्तवान्। स बालः पूर्वे श्वेतरक्तपीतरूपाणि धारयामास; अद्य तु कृष्णरूपधारी जातः। पूर्वं स वसुदेवस्य पुत्रः जातः; अधुना तव सुतः। प्राज्ञाः तं वासुदेवमित्याहुः। तस्य तव पुत्रस्य गुणकर्मानुसारं बहूनि नामरूपाणि सन्ति; अहं तानि जानामि, जनाः तु न जानन्ति। अयं गोपगोकुलानन्दनः सर्वान् भवद्भ्यः श्रेयः प्रदास्यति; तेन सर्वे आपदः सुलभेन तरेथ। प्राचीनकाले, हे व्रजपते, धर्मिष्ठाः राजविहीनदेशे दस्युभिः पीड्यमानाः तेन संरक्षिताः, तेनैव दस्यून् संयुक्ता विजिग्युः। ये भाग्यवन्तः तस्मिन्स्नेहमावहन्ति, तान् आपदः न बाधन्ते; यथा विष्णुपरिपालितान् दैत्याः न बाधन्ते। अतः, अयं नन्दसुतः गुणैः, श्रीया, कीर्त्या, प्रभावेन च नारायणसमः; तस्मात् तस्य कर्मणि न विस्मयः। एवं मां साक्षात् उपदिश्य, गर्गः स्वगृहं प्रतस्थे; अहं कृष्णं नारायणांशं दुष्करकर्मकर्तारमिति मन्ये।” एवं श्रीनन्दस्य वचनानि गर्गस्य च गीतं श्रुत्वा, व्रजवासिनः कृष्णस्य अनन्तविभूतिं दृष्ट्वा श्रुत्वा च, विस्मयमपोह्य, नन्दं कृष्णं च हर्षेण समर्चयन्। इन्द्रः स्वयम्, यज्ञविघ्नेन कोपितः, वर्षहिमवातवृष्टिं प्रेषयामास; तदा गवां गोपालानां च महती क्लेशः अभवत्। ते कृष्णं शरणं कृत्वा, तस्य करुणावलोकनं स्मितं च दृष्ट्वा, स एकेन हस्तेन गोवर्धनं मूलात् उद्धृत्य, बालकः क्रीडनकमिव, गोकुलं रक्षामास; तस्मात् इन्द्रः, स्वबलमदमत्तः, गवां न तुष्टवान्। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहम्स्यां संहितायां दशमस्कन्धस्य प्रथमे भागे षड्विंशोऽध्यायः समाप्तः। मुनयः तु अनासक्ताः, मय्येकान्तमनसः, शान्ताः, समदर्शिनः, निरहंकारिणः, द्वन्द्वैर्न विमुच्यन्ते, लोभवर्जिताश्च। तेषां मध्ये, हे भाग्यवन्, मम चरितानि सदा पुण्यजनानां मध्ये प्रवर्तन्ते; तानि श्रोतॄणां पावनानि, पापं नाशयन्ति। ये श्रद्धया शृण्वन्ति, गायन्ति, अनुमोदन्ति वा, मयि भक्ताः, ते मयि भक्तिं प्राप्नुवन्ति। भक्तिं लब्ध्वा साधोः किमन्यत् प्राप्यमस्ति, यदा स मय्यनन्ते ब्रह्मानन्दस्वरूपे सन्तोषं लभते? यथा वह्निं समीपगः शीतभीतमतमः निवारयति, तथा साधुसंनिधौ भवति। ये संसारसागरमग्नाः पुनः पुनः निमज्जन्ति, तेषां ब्रह्मविदः शान्ताः साधवः नौः इव सन्ति। अन्नं प्राणिनां प्राणः; अहं क्लिष्टानां शरणं; धर्मः मृत्योरनन्तरं जनानां धनम्; साधवः लोके भीतानां शरणम्। साधवः बहिर्दिनकरस्येव चक्षुः ददाति; देवाः, बान्धवाः, साधवः, अहं च—एते सर्वे साधवः एव। एवं वैतसेनः, ऊर्वश्याः अनपेक्ष्य लोकान्, अनासक्तः, आत्मरमणया भूमौ विचचार। स्पर्शस्य सौम्यत्वम्, कठिनत्वम्, शीतोष्णत्वं—एतानि वायोः सूक्ष्मगुणाः। गमनं, सङ्ग्रहः, उपादानम्, वस्तुषु प्रधानत्वं, शब्देषु च, सर्वेन्द्रियाणां सारः—एतानि वायोः क्रियाः। वायोः स्पर्शसूक्ष्मगुणात्, दैवप्रेरणया, रूपोत्पत्तिः; ततः तेजः, ततो द्रष्टव्येन्द्रियं चाक्षुषं जातम्। द्रव्यत्वं, गुणत्वं, वस्तुत्वं—एतानि अग्नेः शुद्धरूपस्य धर्माः, हे साधो। प्रकाशनं, पाचनं, तापयितृत्त्वम्, दाहः, शीतनाशनं, शोषणं, क्षुत्तृष्णे च—एतानि अग्नेः कर्माणि। शुद्धरूपात् अग्निना विकार्यमाणात्, दैवेन च प्रेरितात्, शुद्धरसः उत्पन्नः; तस्मात् आपः, ततः जिह्वा रसनेंद्रियं जातम्। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धस्य प्रथमे भागे षड्विंशोऽध्यायः समाप्यते।