पुरञ्जनः देवहू इति प्रसिद्धेनोत्तरेण द्वारा ज्ञानवाहिभिः सहितः पञ्चालदेशं प्रविश्य तत्र विचरति स्म। पश्चिमद्वारेण आसुरीनाम्ना ग्रामकक्षेत्रमभिमुख्य गर्वेण सह प्रविशति स्म। अन्यस्मिन्पश्चिमद्वारे निरृतिसंज्ञके वैशसप्रदेशं लोभेन सह प्रविश्य तत्र विचरति। द्वौ नगरद्वारौ अन्धः अवमीषाख्यौ मौनिनौ च कौशलिनौ च स्थितौ, तयोः स्वामी दृष्टिमान् ताभ्यामुपयुज्य विचरति कर्माणि च करोति। यदा सः पुरञ्जनः अन्तःपुरं विषूच्याः सहितः प्रविशति, तदा स्वपत्नीपुत्रादिभ्यः मोहं सुखं वा हर्षं वा अनुभवति। एवं सः कर्मसु प्रवृत्तः, कामवशः, मोहितः, अज्ञानवान्, स्वराज्ञ्याः इच्छाः सर्वाः अनुवर्तते। यदा सा पिबति, तदा सः मद्यपानं करोति, सा खादति चेत् सः खादति, सा रमते चेत् सः अपि तया सह रमते। सा गायति चेत् सः गायति, सा रोदिति चेत् सः अपि रोदिति, सा हसति चेत् सः हसति, सा भाषते चेत् सः अपि तदनुसारं भाषते। सा धावति चेत् सः धावति, सा तिष्ठति चेत् सः तिष्ठति, सा शय्यायाम् शयते चेत् सः अपि तस्याः सन्निकर्षे शयते, सा उपविशति चेत् सः अपि तया सह उपविशति। सा शृणोति चेत् सः शृणोति, सा पश्यति चेत् सः पश्यति, सा घ्राणं करोति चेत् सः अपि घ्राणं करोति, सा स्पृशति चेत् सः अपि स्पृशति। सा शोचति चेत् सः अपि शोचति, सा हृष्यति चेत् सः अपि हृष्यति। एवं सः स्वपत्नी गुणैः च मोहितः, इच्छानपेक्षया अपि, दुर्बलत्वात् तस्या अनुकरणं करोति, यथाऽञ्जनक्रीडनकः। एतेषां चरित्राणां मध्ये, शुकदेवः उवाच—कृष्णस्यैव अतिमानुषकार्याणि दृष्ट्वा, गोपालकाः विस्मिताः, तस्य दिव्यशक्तिं अजानन्तः, नन्दं प्रति गार्गमुनिवचनानि स्मृत्वा इदं प्रोचुः। ते ऊचुः—बालस्यास्य कर्माणि खलु अद्भुतानि; कथं सः ग्राम्यजातौ जातः, यत्र अपमान्याः सन्ति संततयः? सप्ताहवयसि बालकेन कथं महती गिरिः एकेन हस्तेन, यथा गजपतिना कमलं, उत्थापितः? बाल्ये निमीलितलोचनः कृष्णः पूतनायाः स्तन्यं मृत्युसंयुक्तं अपि पीत्वा, तस्या जीवितं कालवत् अपाहरत्। शयानः कन्दुकः इव, रथचक्रं पादप्रहारेण भग्नवान्। एकवर्षे बालः तृणावर्तासुरेण गृहीतः, तथापि तं दुःखं जितवान्। मातरः यदा नवनीतचौर्येण उलकं बद्धः, तदा द्वयोः अर्जुनवृक्षयोः मध्ये गत्वा तौ भूमौ निपातितवान्। गवां पालनकाले, अन्यैः बालकैः परिवृतः, बकासुरस्य मुखं हस्ताभ्यां विदार्य हन्ति स्म। वत्सरूपेण प्रविष्टं दानवं हत्वा, कपीथफलानि क्रीडया पातयति स्म। गर्दभासुरं तस्य च सहचरान् हत्वा, तालवनं फलैः पूरितम् अकरोत्। प्रलम्बासुरं बलवंतं हत्वा, गवां गोपानां च अग्निज्वालात् उद्धारयामास। कालियसर्पं गर्वशून्यं कृत्वा, तं सरसः निष्कास्य, यमुनाजलम् अमृतरूपं चकार। व्रजवासिनां सर्वेषां प्रति अस्य बालस्य अनपायिनी प्रीतिर्दृश्यते; हे नन्द, कुतः अस्मासु स्वाभाविकं प्रेम जातम्? सप्ताहवयसि बालकेन गिरिं धृतवन्तं दृष्ट्वा, अस्माकं सन्देहः जायते। तदा नन्दः उवाच—मम वचः शृणुत, गोपाः, बालके विषये सन्देहः मा भवतु। गार्गमुनिः यदूत्तमः मम इदं प्रोक्तवान्। सः बालः पूर्वे श्वेतरक्तपीतवर्णान् धारयामास; अधुना कृष्णवर्णः जातः। पूर्वं सः वसुदेवस्य पुत्रः आसीत्; अधुना तव पुत्रः। सः वासुदेव इति बुधैः कथ्यते। अस्य पुत्रस्य अनेकानि नामानि रूपाणि च सन्ति, गुणकर्मानुसारतः; अहं जानामि, जनाः न जानन्ति। एषः गोपगोकुलानन्दनः भवताम् ऐश्वर्यं करिष्यति; तेन सर्वे आपदः सुलभेन जिताः स्युः। पुरा नृपशून्यदेशे दस्युभिः पीडितान् साधून्, एषः रक्षित्वा, तैः सह दस्यून् जितवान्। यस्य यस्य भाग्यवशात् अस्मिन्प्रेम जायते, तं तं दुःखं न बाधते; यथा विष्णुगुप्तान् दानवाः न बाधन्ते। अतः एषः नन्दसुतः नारायणसमः गुणैः, श्रीया, कीर्त्या, प्रभावेन च; तस्मात् अस्य कर्मणि न विस्मयः। एवं मया प्रत्यक्षं श्रुत्वा, गार्गे स्वगृहं गतवति, अहम् अस्य कृष्णस्य नारायणांशत्वं मन्ये। एवं नन्दस्य वचः गार्गगीतं च श्रुत्वा, व्रजवासिनः कृष्णस्य अपरिमिततेजः दृष्ट्वा, हृष्टमनसः नन्दं कृष्णं च पूजयन्ति, विस्मयं विना। यदा इन्द्रः, यज्ञविघ्नेन कुपितः, वर्षवातहिमसंयुक्तं मेघं सृष्ट्वा, गोपालान् पशूंश्च क्लेशयामास, तदा ते कृष्णं शरण्यं हसितं दयालुं दृष्ट्वा, सः एकेन हस्तेन गिरिं क्रीडनकवत् उत्थाप्य, गोव्रजं त्रातवान्; इन्द्रः च स्वबलगर्वेण तेन गोसङ्गेन न तुष्टः। एवं दशमस्कन्धस्य प्रथमे भागे षड्विंशोऽध्यायः समाप्तः। ये सन्तः अनासक्ताः, मयि लीनचित्ताः, समदर्शिनः, निरहङ्कारममताः, द्वन्द्वैः न विक्रियन्ते, लोभशून्याः च, तेषां मध्ये, हे भाग्यवन्, मम कथाः सदा प्रवर्तन्ते; ताः श्रवणप्रियाणां पापं शमयन्ति, तान् शुद्धयन्ति च।