श्रीशुक उवाच— एतद् एव नृणां लोके परमं श्रेयः, यत् मयि दृढया भक्त्या मनः समाहितं धारयेत्। एष एव परमगतिर्भवति। अस्मिन् देहे सप्तोर्ध्वद्वाराणि निर्मितानि, द्वे पुरतः, द्वे अधः, तत्र प्रत्यक्षगोचरस्य विषयस्य गमनाय प्रत्येकं द्वारं, तेषु च एकः स्वामी वसति, राजन्। तेषां पञ्च द्वाराणि पूर्वदिकि, एकं दक्षिणे, एकं च उत्तरदिकि; पश्चिमे द्वे द्वारे स्तः। तेषां नामानि तव कथयामि, राजन्। पूर्वद्वारे द्वे, ज्वलनप्रभे इव, सह निर्मिते; ताभ्यां द्युमत्सखो गच्छति, भूमिं प्रकाशयन्। अन्ये द्वे द्वारे नलिनी-नालिनी नाम्नी, पूर्वदिकि सह निर्मिते; ताभ्यां अवधूतसखः सुगन्धिनि देशे प्रविशति। मुख्या नाम द्वारिका पुरतः स्थितास्य, तत्र बहूनि विपणीनि, भक्ष्यनौकाः च; तया नगरपतिः स्वाद्विद्भिः वणिज्भिः सह प्रविशति। दक्षिणद्वारे पितृहू नाम्नि, पुरञ्जनः दक्षिणपञ्चालदेशं ज्ञानवाहिभिः सह प्रविशति। उत्तरद्वारे देवहू नाम्नि, स एव पुरञ्जनः उत्तरपञ्चालदेशं ज्ञानवाहिभिः सह प्रविशति। पश्चिमद्वारे आसुरी नाम्नि, पुरञ्जनः ग्रामकदेशं दर्पेण सह प्रविशति। पश्चिमद्वारे निरृति नाम्नि, स एव वैशसप्रदेशं लोभेन सह प्रविशति। नगरद्वारे अन्धा अवमीषा च नाम्नी, तौ मूकौ च कौशलिनौ; तयोः स्वामी, दृष्टिमान्, ताभ्यां गच्छति, कर्माणि च करोति। यदा सः अन्तःपुरं विषूच्याः सह प्रविशति, तदा पत्नीपुत्रैः उत्पन्नं मोहं, सुखं, हर्षं च अनुभवति। एवं सः कर्मसु संलग्नः, कामवशः, मोहितः, अज्ञानवान्, स्वपत्नीया यद् इच्छ्यते तत् अनुवर्तते। कदाचित् सा पिबति, तदा सः मद्यं पिबति, मदोन्मत्तः; सा खादति, सः खादति; सा रमते, सः अपि तया सह रमते। कदाचित् सा गायति, सः गायति; सा रोदिति, सः रोदिति; सा हसति, सः हसति; सा भाषते, सः अपि प्रत्यभाषते। कदाचित् सा धावति, सः धावति; सा तिष्ठति, सः तिष्ठति; सा शय्यायां शयते, सः तया सह शयते; कदाचित् सा उपविशति, सः अपि तया सह उपविशति। कदाचित् सा शृणोति, सः शृणोति; सा पश्यति, सः पश्यति; सा जिघ्रति, सः जिघ्रति; सा स्पृशति, सः स्पृशति। कदाचित् सा शोचति, सः अपि तया सह शोचति, दुःखमुपगच्छति; सा हृष्यति, सः अपि तया सह हृष्यति, हर्षं प्राप्नोति। एवं स्वपत्नी च गुणैः च मोहितः, अज्ञानवान्, अनिच्छन् अपि, तस्याः अनुकर्ता भवति, दुर्बलत्वात् क्रीडनकवत्। एवं पुरञ्जनस्य चरितं कथयित्वा, श्रीशुकदेवः पुनः कथां प्रवर्तयति— श्रीशुक उवाच— एवमेतानि श्रीकृष्णस्य अद्भुतानि कर्माणि दृष्ट्वा, गोकुलवासिनः विस्मिताः, तस्य वास्तविकशक्तिं न जानन्तः, नन्दं स्मृत्वा गर्गवचनानि, उपसृत्य ऊचुः। ते ऊचुः— एतानि बालस्य कर्माणि खलु अत्यद्भुतानि; कथं स ग्रामजनानां मध्ये जातः, येषां अपत्यं तु निन्द्यते? कथं सप्तदिनमात्रः बालः, एकेन हस्तेन, महद् गिरिं सहजं धृत्वा धारयति, यथा गजेन्द्रः कमलं। अर्धोन्मीलितलोचनः शिशुः, पूतनायाः स्तन्यं सह तस्याः जीवितेन अपि अपिबत्, यथा कालः सर्वेषां प्राणिनां प्राणान् हरति। कदा चित् शयानेन, तेन रथिकायाः चक्रं पादप्रहारेण पतितं, रुदता बालकेन। एकवर्षे बालः, तृणावर्तासुरेण गृहीतग्रीवः, आकाशे नीतः, तं महादुःखं सः विजित्य मुक्तः। एकदा मातुः नवनीतचौर्येण युक्तः, यमले अर्जुने मध्ये बध्यः, बाहुभ्यां तौ वृक्षौ पतितौ कृतौ। वनान्ते, वत्सपालकैः परिवृतः, बकासुरस्य मुखं हस्ताभ्यां विदारयामास, यद्यपि बकः तं हन्तुम् इच्छति। असुरः वत्सरूपधारी, वत्सगणे प्रविष्टः, तेन हतः; क्रीडया कपित्थफलानि अपि पातितानि। गवयासुरं तस्य च शक्तिमन्तः सखायः च हत्वा, तालवनं फलपूर्णं कृतम्। प्रलम्बासुरं बलात् हत्वा, गवां गोपानां च अग्निप्रप्लवात् मोचनं कृतम्। कद्रूशापुत्रं कालियं नागराजं, गर्वहीनं कृत्वा, सरसः निष्कास्य, यमुनायाः जलं विषरहितं कृतम्। सर्वे व्रजवासिनः तस्मिन्नेव अनन्यं स्नेहं कुर्वन्ति; नन्द, कथं तव पुत्रे अस्माकं स्वाभाविकः प्रेमः जायते? सप्तदिनमात्रः बालः, कथं महद्गिरिं धारयितुं शक्तः? अतः, व्रजपतये, अस्माकं तव पुत्रे सन्देहः जायते। श्रीनन्द उवाच— मम वचनं शृणुत, गोप्यः, गोपाः च, बालके सन्देहं त्यज्यताम्। अस्मिन् विषये यदुवंशीयः मुनिः गर्गः मम उक्तवान्। सः पूर्वं श्वेतरक्तपीतरूपेण त्रिषु युगेषु अवतीर्णः; अधुना कृष्णवर्णः जातः। पूर्वे सः वसुदेवस्य पुत्रः अभवत्; अद्य तव पुत्रः। पण्डिताः तं वासुदेवं इति विदुः। तव पुत्रस्य अनेकानि नामानि रूपाणि च सन्ति, गुणकर्मानुसारतः। अहं तानि जानामि, जनाः तु न जानन्ति। अयं गोपसुखदः, गोकुलस्य नन्दनः, सर्वेभ्यः सम्पदं दास्यति; तेन सर्वे आपदः सहजं तरिष्यथ। अतीते काले, हे व्रजाधिप, धर्मिष्ठाः राजरहिते देशे दस्युभिः पीडिताः, तेनैव रक्षिता, दस्यून् च संगता हत्वा विजितवन्तः। ये धन्याः तस्मिन् प्रेम उत्पादयन्ति, तान् व्यसनं न बाधते; यथा विष्णुरक्षितान् सुरान् दानवाः न बाधन्ति।