श्रीभगवान् एव सर्वभूतात्मा, प्रधनपति: च, सर्वत्रात्मनां भीतिं निवारयितुं समर्थः। मम विना अन्यत्र कस्यापि भीति: न निवर्तते। मम भीतया एव वायुः वति, सूर्यः प्रकाशते, इन्द्रः वृष्टिं सृजति, अग्निः दहति, मृत्युः विचरति च। योगिनः ज्ञानवैराग्यसमन्विताः भक्तियोगेन भीतरहिते मम पादे समाश्रयन्ते, तत्रैव तेषां श्रेयः वर्तते। अयं मार्गः एव लोके परमं श्रेयः—मयि दृढां भक्तिं कृत्वा चित्तं स्थिरं धारयितुम्। इयं पुरी सप्तोपरि द्वारैः, द्वाभ्यां पुरतः, द्वाभ्यां अधस्ताच्च निर्मिता, येषां प्रतिगमनाय विषयाः प्रवर्तन्ते, तत्रैव कश्चन स्वामी वसति, हे राजन्। तेषां पञ्च द्वाराणि पूर्वे, एकं दक्षिणे, एकं चोत्तरे, द्वे पश्चिमे स्तः। तेषां नामानि वक्ष्यामि। पूर्वद्वारे द्वे, शलभवत् निर्मिते, यत्र द्युमत्सखा यायाति, भूमिं प्रकाशयन्। अन्ये द्वे द्वारे नलिनी-नालिनी नामनी, तत्र अवधूतसखा सुरभिगन्धं प्रवेशयति। अग्रद्वारं मुख्याख्यं, तत्र बहवः विपणयः, भोजननौकाः च; तेन द्वारेण पुरीश्वरः रसं विदन्तैः वणिक्भिः सहितः प्रविशति। दक्षिणद्वारं पितृहू नाम, तेन पुरञ्जनः दक्षिणपञ्चालदेशं ज्ञानवाहनैः सह प्रविशति। उत्तरे देवहू द्वारं, तेनैव पुरञ्जनः उत्तरपञ्चालदेशं ज्ञानवाहनैः सह प्रविशति। पश्चिमे द्वे द्वारे अस्तः—आसुरी नाम द्वारं, तेन पुरञ्जनः ग्रामकं देशं दर्पेण सह प्रविशति; निरृति नाम द्वारं, तेन वैशसं देशं लोभेन सह प्रविशति। अन्धावमीषाख्ये द्वारे, तत्र मौनं कौशलं च; तयोः स्वामी, दृष्टियुक्तः, ताभ्यां प्रविश्य कर्माणि करोति। अन्तःपुरे प्रवेशे, विषूच्याः सहितः, सः मोहं, सुखं, हर्षं वा पत्निपुत्रादिभ्यः लभते। एवं कर्मसु आसक्तः, कामवशः, मोहितः, अज्ञः, स्वपत्नीच्छानुगामी भवति। कदाचित् सा पिबन्ती, सः मद्यं पिबति; सा खादति, सः खादति; सा रमते, सः अपि तया सह रमते। सा गायति, सः गायति; सा रोदिति, सः रोदिति; सा हसति, सः हसति; सा भाषते, सः प्रत्युत्तरं भाषते। सा धावति, सः धावति; सा तिष्ठति, सः तिष्ठति; सा शय्यां यायाति, सः तया सह शय्यायाम्; सा उपविशत्, सः तया सह उपविशति। सा शृणोति, सः शृणोति; सा पश्यति, सः पश्यति; सा घ्राणं करोति, सः अपि घ्राणं करोति; सा स्पृशति, सः स्पृशति। सा शोचति, सः तया सह शोचति; सा हृष्यति, सः अपि हृष्यति। एवं स्वपत्नीगुणैः प्रमोहितः, अज्ञः, अनिच्छन् अपि, तस्य अनुकरणं करोति, बालक्रीडनकवत् दुर्बलः। एवं कथायां शुकदेवः उवाच—कृष्णस्य अतिमानुषकृत्यानि दृष्ट्वा, गोकुलवासिनः विस्मिताः, तस्य तत्त्वं न जानन्तः, नन्दं समीपं गत्वा, गर्गवचनं स्मृत्वा, इदं वचोऽब्रुवन्— “अहो बालस्य कर्माणि अद्भुतानि! कथं सः ग्राम्येषु जातः, येषां अपत्यं तिरस्कृत्यते। सप्तदिनः बालः, एकेन हस्तेन गिरिं उन्नयति, इव गजपतिः कमलं वहति। अर्धोन्मीलितलोचनः, बाल्ये एव, पूतनायाः स्तन्यं जीवनं च अपिबत्, यथा कालः सर्वेषां प्राणान् ग्रसति। शय्यायां स्थितः, पादाभ्यां रथमाहत्य, चक्रं पतितम्; क्रन्दमानः, तदपि कृतवान्। एकवर्षीयः, तृणावर्तासुरेण गृहीतः, गगनं नीतः, तं दुःखं जितवान्। कदाचित् मातरः मक्षिकायाम् बद्धः, द्वयोः अर्जुनयोः मध्ये गतः, बाहुभ्यां तौ पतितौ कृतवान्। गवां पालनकाले, बालकैः परिवृतः, बकासुरस्य मुखं हस्ताभ्यां विदार्य, तं हतवान्। कदाचित् वत्सरूपेण दैत्यः, वत्सगणमध्ये प्रविष्टः, तं हत्वा, कपीथफलानि अपातयत्। असुरं गर्दभं च तस्य मित्राणि च हत्वा, तालवनं फलपूरितं कृतम्। प्रलम्बासुरं बलात् हत्वा, गवां गोपानां च वनदाहात् त्रातवान्। कालियसर्पं गर्वहीनं कृत्वा, तं सरसः निष्कास्य, यमुनाजलं विषरहितं कृतम्। व्रजवासिनां सर्वेषां तस्मिन्नेव अनपाये स्नेहः, नन्द, कुतः एषः स्वाभाविकः स्नेहः तव पुत्रे? सप्तदिनः बालः, गिरिं धारयितुं कथं शक्नोति? तस्मात्, हे व्रजेश, अस्माकं सन्देहः अस्ति तव पुत्रे।” नन्दः उवाच—“मम वचनं शृणुत, गोपाः, बालके सन्देहः मा भवतु। अस्य विषये गर्गः यदुविप्रः मम उक्तवान्। सः कृष्णः पूर्वं श्वेतरक्तपीतवर्णान् धारयित्वा, अधुना कृष्णवर्णः जातः। अयं पूर्वं वसुदेवस्य पुत्रः आसीत्, अधुना तव पुत्रः जातः; बुद्धिमन्तः तं वासुदेवमिति जानन्ति। तव पुत्रस्य अनेकानि नामानि रूपाणि च सन्ति, गुणकर्मानुसारतः; अहं जानामि, जनाः न जानन्ति।” एवं श्रीशुकदेवेन भगवतः ऐश्वर्यं, पुरञ्जनस्य जीवस्य नगरगमनं, तस्य पत्न्याः वशत्वं, तथा गोपानां कृष्णे अद्भुतभक्तिः च, श्रद्धया, भक्त्या च विस्तरेण कथितम्।