एवं स भगवान् हरिः बलरामेण सह प्रेम्णा परिवृतैः गोपैः स्वं गोष्ठं समनुजातः, तत्र गोपीभिः परम-सौम्य-चरितं गायमानाभिः हर्ष-विह्वल-हृदया अनुगम्यमानः, स्व-गृहं पुनर् अगात्। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धस्य प्रथमो भागः पञ्चविंशोऽध्यायः समाप्तः। भगवान् उवाच—ये मया प्रकृतिगुण-सङ्गं परित्यज्य मन्मयाः भवन्ति, ते बुद्धिमन्तः मम पूजनं कुर्वन्तु। युक्ताः पण्डिताः अनासक्ताः, जितेन्द्रियाः, अप्रमत्ताः च, मां यजन्तु। गुणैः प्रमोहितः सन् मुनिः सत्त्वोपबृंहितः रजः-तमो जयति; ततः सत्त्वमपि वैराग्येण शमेन च जयित्वा, गुणातीतः सन् आत्मा मां प्राप्नोति, स्वस्वरूपं परित्यज्य। स आत्मा अन्यात्मभ्यः, गुणोत्थकामेभ्यश्च विमुक्तः, मयि पूर्णः सन् न बहिः गच्छति न च अन्तः प्रविशति। ये मम मायाधिपतित्वं, अष्टैश्वर्य-सम्पन्नत्वं च जानन्ति, ते लक्ष्मी-संपदपि न स्पृहयन्ति; ते हि मम परं पदं प्राप्नुवन्ति। ये मयि प्रियतमा आत्मवत्, पुत्रवत्, सखिवत्, गुरुवत्, प्रियजनवत्, ईश्वरवत् च, तेषां शान्तात्मनां कालायुधं न स्पृशति; ते न नश्यन्ति। इदं लोकं परं लोकं च, आत्मानं च यः तयोः सञ्चरति, यच्च स्वं मन्यते—धनं, पशून्, गृहं वा—सर्वं त्यक्त्वा, एकेन भक्त्या मां विश्वात्मानं पूजयन्, अहं तं मृत्युतरं करोमि। न अन्यत्र मयि, सर्वभूताधिपौ, प्रकृतिपतौ, भीतिः आत्मनः निवर्त्यते। मत्तः भीतो वायुः वति, सूर्यः प्रकाशते, इन्द्रः वर्षति, अग्निः दहति, मृत्युः चरति। योगिनः ज्ञानवैराग्ययुक्ताः भक्तियोगेन मम पदं शरणं यान्ति, भयशून्यं, स्वार्थाय। एवमेव हि लोके परं श्रेयः जनानां—मयि द्रढ-भक्त्या चित्तं नित्यं स्थापयेत्। सप्तोर्ध्वद्वाराणि, द्वे पुरतः, द्वे अधः, प्रत्येकं विषयगमनाय, तत्रैकः स्वामी वसति। पञ्च पूर्वद्वाराणि, एकं दक्षिणे, एकं उत्तरद्वारे, द्वे पश्चिमद्वाराणि; तेषां नामानि कथयामि। पूर्वद्वारयोः द्वे, ज्वालिकाभ्यां समन्विते, ताभ्यां द्युमत्सखः प्रदेशं प्रकाशयन् प्रविशति। द्वे नलिनी-नालिनी-नामनी पूर्वद्वारे, ताभ्यां अवधूतसखः सुरभिप्रदेशं प्रविशति। मुख्ये द्वारे, यत्र बहवः विपणयः, भोजननौकाः च, तत्र नगरपतिः स्वाद्विद्भिः वणिज्भिः सह प्रविशति। दक्षिणद्वारे पितृहू-नाम्नि, तत्र पुरञ्जनः दक्षिणपञ्चालं ज्ञानवाहनैः सहितः प्रविशति। उत्तरद्वारे देवहू-नाम्नि, तत्र पुरञ्जनः उत्तरपञ्चालं ज्ञानवाहनैः सह प्रविशति। पश्चिमद्वारे आसुरी-नाम्नि, तत्र स ग्रामकं दर्पेण प्रविशति। पश्चिमद्वारे निरृति-नाम्नि, तत्र स वैशसं लोभेन प्रविशति। अन्धावमिषे द्वारे, तत्र दृष्टिमान् स्वामी शान्तः प्रविश्य कर्माणि करोति। यदा सः अन्तरगृहं विषूच्याः सहितः प्रविशति, तदा भार्याम् अपत्यैः च उत्पन्नं मोहं, सुखं वा, हर्षं वा अनुभवति। एवं सः क्रियावशः, कामवशः, मोहितः, अजः, स्वपत्नीया यद् इच्छ्यते तत् अनुचरति। कदाचित् सा पिबन्ती सः अपि मद्यं पिबति, सा खादति सः खादति, सा रमते सः अपि सा सह रमते। सा गायति सः गायति, सा रोदिति सः रोदिति, सा हसति सः हसति, सा भाषते सः प्रत्युत्तरं भाषते। सा धावति सः धावति, सा तिष्ठति सः तिष्ठति, सा शयाना सः तस्याः समीपे शयाना, सा उपविष्टा सः उपविष्टः। सा शृणोति सः शृणोति, सा पश्यति सः पश्यति, सा घ्राणं करोति सः अपि करोति, सा स्पृशति सः स्पृशति। सा शोचति सः अपि शोचति, सा हृष्यति सः अपि हृष्यति। एवं स्वपत्नीगुणैः मोहितः, अनिच्छन्नपि, अज्ञः, दुर्बलत्वात् तस्याः अनुचरति, क्रीडनकवत्। शुक उवाच—एवं श्रीकृष्णस्य अद्भुतानि कर्माणि दृष्ट्वा, गोपा विस्मिताः, तस्य तत्त्वं न जानन्तः, गर्गवचनानि स्मरन्तः, नन्दं समीपं गताः। ते ऊचुः—अहो, अस्य बालकस्य कर्माणि अद्भुतानि; ग्रामे जन्म कुतः, ग्रामजनानां अपत्यं तु अवमाननीयम्। कः बालः सप्ताहवयस्कः एव, एकेन हस्तेन गिरिं धृत्वा, गजपतिरिव कमलं उत्थापयेत्? बाल्ये अर्धोन्मीलितलोचनः, पूतनायाः स्तन्यं जीवनं च अपिबत्, यथा कालः सर्वेषां प्राणिनां प्राणं पिबति। शयानेन तस्य पादेन रथचक्रं पातितम्, सः रुदन् तद् अकम्पयत्। एकवर्षे बालके स्थिते, तृणावर्तेन गृहीत्वा व्योम्नि नीतः, तं महाक्लेशं अपि सः बालः जेतुं शक्तः। एकदा मातरि नवनीतचौर्ये दाम्नि बद्धे, यमलार्जुनयोः मध्ये गतः, ताभ्यां च हस्ताभ्यां पतिते। वने वत्सपालकैः परिवृतः, बकासुरस्य मुखं हस्ताभ्यां विदार्य, तं हन्तुं चिकीर्षन्तं अपि निहन्ति। कदाचित् वत्सरूपेण असुरेण वत्सगणे प्रविष्टे, तं हत्वा, क्रीडया कपित्थफलानि अपातयत्। एवं श्रीकृष्णस्य अद्भुतचरितं, भक्तानां हर्ष-विस्मयकारणं, गोपैः नन्देन च श्रुतम्।