स्वर्गे देवैः प्रेरिताः शङ्खदुन्दुभ्यः नभसि निनदन्ति स्म। तत्र गन्धर्वाधिपतयः तुम्बुरुं पुरस्कृत्य, हे राजन्, मधुरं गीतानि गायतः। ततः स्नेहमयैः गोपैः परिवृतः भगवान् हरिः बलरामेण सह स्वगोकुलं प्रतिनिवृत्तः। गोप्यः तु हृष्टरूपाः, हृदयेषु गाढं स्नेहम् अनुभवन्त्यः, तस्य अद्भुतकर्मणां गीतैः पृष्ठतः अनुगच्छन्ति स्म। एवं श्रीमद्भागवतमहापुराणस्य दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे पञ्चविंशोऽध्यायः समाप्तः। भगवान् एवमुक्तवान्—ये विवेकवन्तः प्रकृतिगुणेषु सङ्गं त्यक्त्वा, ज्ञानिनः, आत्मसंयमिनः, जाग्रतः, मन्निष्ठया मां पूजयेयुः। मुनिः सत्त्वगुणस्य अभिवृद्ध्या रजस्तमसी विजित्य, ततः वैराग्यशमाभ्यां सत्त्वमपि जेतुं समर्थः स्यात्। एवं गुणातीतः आत्मा, स्वस्वरूपं त्यक्त्वा, मामेव प्राप्नोति। आत्मा अन्यात्मभ्यः, गुणजन्येभ्यः कामेभ्यश्च विमुक्तः सन्, मयि पूर्णत्वं प्राप्य, न बहिः गच्छति न च अन्तः प्रविशति। अतः ये मम मायाशक्तेः स्वरूपं, अष्टैश्वर्यसम्पन्नतां च जानन्ति, ते लक्ष्मीपतेः अपि सौभाग्यं न काङ्क्षन्ति; ते हि अस्मिन्लोके मम परां गतिम् आप्नुवन्ति। ये मयि भक्तिपरायणाः, शान्तस्वभावाः, ते न कदापि विनश्यन्ति; कालस्य शस्त्रं तान् न स्पृशति। येषां अहं आत्मवत् प्रियः, पुत्रवत्, सखावत्, गुरुवत्, सुहृदवत्, पूज्यदेवतावत् च। अयं लोकः, परलोकः, यश्च आत्मा तयोः मध्ये सञ्चरति, यच्च स्वकीयम् इह मन्यते—धनं, पशून्, गृहं वा—सर्वं त्यक्त्वा, मां केवलं सर्वव्यापिनं भक्त्या पूजयन्, अहम् एव तान् मृत्योरतिक्रामयामि। न अन्यत्र मयि, सर्वभूताधिपतौ, आद्याप्रकृतिपतौ, आत्मनः भीरुत्वं निवर्तते। मम भीतिः वायुः वाती, सूर्यः प्रज्वलति, इन्द्रः वर्षति, अग्निः दहति, मृत्युः विचरति। योगिनः ज्ञानवैराग्ययुक्ताः भक्तियोगेन मम भीरहितपादपद्मं प्रविशन्ति, स्वकल्याणाय। एवमिदं लोके परं श्रेयः—मयि द्रढभक्त्या चित्तं स्थिरं कर्तुम्। सप्त द्वाराणि उपरि निर्मितानि, द्वे पुरतः, द्वे अधः; तानि इन्द्रियविषयगमनाय, तेषु च अन्तर्यामी कश्चन अधिपः वसति, हे राजन्। तत्र पञ्च पूर्वद्वाराणि, एकं दक्षिणे, एकं उत्तरद्वारे, द्वे पश्चिमे; तेषां नामानि वक्ष्यामि। पूर्वद्वारे द्वे, जुगुप्सिते इव, ज्वालिका इव निर्मिते; ताभ्यां द्युमत्सखः प्रविशति, भूमिम् आलोकयन्। नलिनी नाम्नी द्वे द्वारे पूर्वे निर्मिते; ताभ्यां अवधूतसखः सुरभिगन्धप्रदेशं प्रविशति। मुख्या नाम द्वारं पुरतः, तत्र नानाव्यापारशालाः, भोजननौकाः च; तेन द्वारेण नगराधिपः स्वाद्विद्भिः वणिज्भिः सहितः प्रविशति। दक्षिणद्वारे पितृहू नाम्नि, पुरञ्जनः दक्षिणपञ्चालदेशं ज्ञानवाहनैः सहितः प्रविशति। उत्तरद्वारे देवहू नाम्नि, पुरञ्जनः उत्तरपञ्चालदेशं ज्ञानवाहनैः सहितः प्रविशति। पश्चिमद्वारे आसुरी नाम्नि, पुरञ्जनः ग्रामकप्रदेशं दर्पेण सह प्रविशति। पश्चिमद्वारे निरृति नाम्नि, पुरञ्जनः वैशसप्रदेशं लोभेन सह प्रविशति। अन्ध, अवमीषा नाम्नी द्वे द्वारे स्तः, तौ मौनिनौ, दक्षौ; तयोः अधिपः दृष्टिमान् ताभ्यां गच्छति, कर्म कुर्वन्। यदा सः अन्तरगृहं विषूच्याः सह प्रविशति, तदा स्वपत्नीपुत्रेभ्यः मोहं, सुखं, हर्षं वा अनुभवति। एवं सः कर्मसु आसक्तः, कामेन प्रेरितः, मूढः, अज्ञानः, स्वपत्नीया यद् इच्छ्यते तत् अनुवर्तते। कदाचित् सा पिबन्ती सन् सः अपि मद्यं पिबति, प्रमत्तः; या खादति, सः अपि खादति; या रमते, सः अपि तया सह रमते। कदाचित् सा गायति, सः अपि गायति; या रोदिति, सः अपि रोदिति; या हसति, सः अपि हास्यं करोति; या भाषते, सः अपि प्रत्युत्तरं भाषते। कदाचित् सा धावति, सः अपि धावति; या तिष्ठति, सः अपि तिष्ठति; या शय्यां गच्छति, सः अपि तया सह शय्यायां शेते; कदाचित् उपविशति च। कदाचित् सा शृणोति, सः अपि शृणोति; या पश्यति, सः अपि पश्यति; या घ्राणं करोति, सः अपि घ्राणं करोति; या स्पृशति, सः अपि स्पृशति। यदा सा शोचति, सः अपि शोचति, दुःखेन; या हृष्यति, सः अपि हृष्यति, तस्यां हर्षं लभमानः। एवं स्वपत्नीगुणैः मोहितः, इच्छानपि, अज्ञः पुरुषः, दुर्बलत्वात्, तस्याः अनुकारी इव बालक्रीडनकः भवति। शुक उवाच—एवं श्रीकृष्णस्य अद्भुतकर्माणि दृष्ट्वा, गोपाः विस्मिताः, तस्य तत्त्वज्ञानं न जानन्तः, गर्गस्य वचनानि स्मृत्वा, नन्दं समुपेत्य ऊचुः। ऊचुः—अस्य बालस्य कर्माणि खलु अद्भुतानि; ग्राम्येषु जातानां सुतानां निन्द्यत्वेन प्रसिद्धेः, कथं सः अत्र जातः? सप्ताहवयस्याः अस्य बालकस्य, महद् गिरिं एकहस्तेन धर्तुं कथं शक्यम्? इव गजेन्द्रः पद्मं उत्थापयति। अर्धोन्मीलितलोचनः बालभावेन, अस्य पूतना महाबलायाः स्तन्यं पपौ, तस्याः प्राणं च, यथा कालः सर्वेषां प्राणान् हरति। शयानेन रुदता बालकेन, रथस्य चक्रं पादेन प्रहृत्य, अधः पतितम्। एकवर्षीयः सन्, तृणावर्तदैत्यान् गृहीत्वा, आकाशे नीतः, तं महाक्लेशं विजित्य मुक्तः। मातुः नवनीतचौर्येण यः उरुशीर्षे दाम्ना बद्धः, तेन यमलार्जुनयोः मध्ये गत्वा, बाहुभ्यां तौ पतितौ कृतौ। वने वत्सपालैः परिवृतः, बकासुरस्य मुखं हस्ताभ्यां विदार्य, तं हन्तुं इच्छन्तं च विनाशितवान्।