भगवान् श्रीकृष्णः सर्वजीवेषु साक्षात् दृष्ट्वा, गोवर्धनगिरिं यथापूर्वं स्वस्थाने लीलया स्थापयामास। ततः व्रजवासिनः प्रेमबलात् चुप्त्वा तं समीपं गत्वा स्नेहपरिपूर्णाः तं आलिङ्गनादिभिः स्पर्शयामासुः। गोप्यः हर्षपूर्णाः, आनन्देन तं पूजयन्त्यः, दधि अक्षतान् च अर्पयन्त्यः, सततं तस्मै शुभाशीः ददुः। यशोदा, रोहिणी, नन्दः, तथा बलरामः—सर्वेषां बलिनां श्रेष्ठः—स्नेहवशात् कृष्णं आलिङ्ग्य, हृदयपूर्वकं तस्मै शुभाशीः ददुः। तस्मिन्नेव क्षणे दिवि देवगणाः, सिद्धाः, साध्याः, गन्धर्वाः, चारणाः च तुष्टाः सन्तः, कृष्णं स्तुत्वा, हर्षेण पुष्पवृष्टिं भूमौ कृतवन्तः। शङ्खाः, मृदङ्गाः च दिवि देवैः प्रेरिताः निनदन्ति; गन्धर्वाधिपाः तु तुम्बुरुमुख्याः गीतानि गायन्ति, हे राजन्। ततः, गोपगणैः प्रेम्णा परिवृतः श्रीहरिः बलरामसहितः स्वं गोष्ठं प्रत्यगच्छत्; गोप्यः तस्य अद्भुतकृत्यानि गायन्त्यः, हर्षपूर्णहृदया अनुसरन्त्यः। एवं दशमो स्कन्धस्य पूर्वार्धे पञ्चविंशोऽध्यायः समाप्तः, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमवैराग्यशास्त्रे। ततो भगवान् उवाच—विविक्तगुणसंयोगं परित्यज्य, बुद्धिमन्तः मम पूजनं कुर्युः; विद्वांसः अनासक्ताः, संयताः, जाग्रन्तः, मम एव आराधनं कुर्युः। मुनिः, सत्त्वं साधयन्, रजः तमः जयति; ततः, स्थितः, सत्त्वं अपि वैराग्येन शमेन च विजित्य, गुणातीतः आत्मा मम प्राप्तिं प्राप्नोति, व्यक्तित्वं परित्यज्य। आत्मा, अन्यात्मभ्यः तथा गुणजन्याभिलाषेभ्यः विमुक्तः, मयि परमात्मनि पूर्णः भवति; न बहिः न अन्तः गच्छति। अतः, ये मम मायाशक्तिं, अष्टसिद्धिसम्पन्नं ईश्वरत्वं जानन्ति, लक्ष्म्याः भाग्यं अपि न स्पृहयन्ति; ते अस्मिन्संसारे मम परमं पदं प्राप्नुवन्ति। ये मम भक्ताः, शान्तस्वभावाः, तेषां विनाशः नास्ति; कालचापि तेषां स्पर्शं न करोति। येषां अहं आत्मवत्, पुत्रवत्, मित्रवत्, गुरुवत्, हितवत्, देवत्वेन च प्रियः अस्मि। इदं जगत्, परलोकः, जीवः, यः तयोः मध्ये गच्छति, तथा यदिदं स्वमित्युक्तं—धनं, पशवः, गृहाणि वा—सर्वं परित्यज्य, मम एव सर्वव्यापकस्य एकनिष्ठया भक्त्या आराधनं कृत्वा, अहं तान् मृत्युपारं नयामि। अन्यत्र मम परमात्मनि, सर्वभूताधिपतौ, आदिप्रकृतिपतौ, जीवस्य तीव्रभीतिः न निवर्तते। मम भीत्या वायुः वायति, सूर्यः प्रकाशति, इन्द्रः वर्षं ददाति, अग्निः दहति, मृत्युः विचरति। योगिनः, ज्ञानवैराग्ययुक्ताः, भक्तियोगेन मम अभयपदं प्रविशन्ति, स्वकल्याणाय। एतदेव अस्मिन्संसारे जनानां परमकल्याणं—मम भक्त्या, मनः मयि स्थिरं धारयितुं। सप्त द्वाराणि ऊर्ध्वे, द्वे अग्रे, द्वे अधस्तात्; तेषु प्रत्येकं विषयगमनाय, तत्र एकः स्वामी निवसति, हे राजन्। तेषु पञ्च पूर्वे, एकः दक्षिणे, एकः उत्तरद्वारे, द्वे पश्चिमे; तेषां नामानि वक्ष्यामि। पूर्वद्वारे द्वे, जुगुप्सिते शलभवत् निर्मिते; ताभ्यां द्युमत्सखा भूमिं प्रकाशयन् याति। नलिनी-नालिनी नामे द्वे पूर्वद्वारे; ताभ्यां अवधूतसखा सुरभिगन्धप्रदेशं प्रविशति। मुख्याद्वारः अग्रे स्थितः, तत्र बहुशाला, भोजननौका च; तेन नगराधिपः स्वाद्विद्वान् व्यापारीभिः सह प्रदेशं प्रविशति। दक्षिणद्वारे पितृहू नाम्ना, पुरञ्जनः दक्षिणपञ्चालप्रदेशं ज्ञानवाहकैः सह प्रविशति। उत्तरद्वारे देवहू नाम्ना, पुरञ्जनः उत्तरपञ्चालप्रदेशं ज्ञानवाहकैः सह प्रविशति। पश्चिमद्वारे आसुरी नाम्ना, पुरञ्जनः ग्रामकदेशं दम्भेन सह प्रविशति। पश्चिमद्वारे निरृति नाम्ना, पुरञ्जनः वैशसप्रदेशं लोभेन सह प्रविशति। अन्धा तथा अवमीषा नामे द्वे नगरद्वारे, मौनिन्यः, कुशलिन्यः; तेषां स्वामी दृष्टियुक्तः, ताभ्यां गत्वा कर्म करोति। अन्तःपुरं प्रविश्य, विषूच्याः सह, सः मोहं, सुखं, वा आनन्दं अनुभवति, पत्नीपुत्रजनितम्। एवं कर्मनिष्ठः, कामवशः, मोहितः, अज्ञानः, यद् यद् रानी इच्छति, तत् तत् अनुवर्तते। कदाचित् सा पिबति, सः अपि मद्यं पिबति; सा खादति, सः अपि खादति; सा रमते, सः अपि सह रमते। कदाचित् सा गायति, सः अपि गायति; सा रोदिति, सः अपि रोदिति; सा हास्यति, सः अपि हास्यति; सा वदति, सः अपि प्रत्युत्तरं वदति। कदाचित् सा धावति, सः अपि धावति; सा तिष्ठति, सः अपि तिष्ठति; सा शय्यति, सः अपि सह शय्यति; कदाचित् सह उपविशति। कदाचित् सा शृणोति, सः अपि शृणोति; सा पश्यति, सः अपि पश्यति; सा घ्राणयति, सः अपि घ्राणयति; सा स्पृशति, सः अपि स्पृशति। कदाचित् पत्नी दुःखिता, सः अपि दुःखः अनुभवति; सा हृष्टा, सः अपि हर्षं अनुभवति। एवं पत्न्या गुणैः मोहितः, अज्ञानः, अनिच्छन्नपि, सा यद् यद् करोति, तत् तत् अनुवर्तते, दुर्बलत्वात्, क्रीडासङ्गः इव। शुकः उवाच—एवं कृष्णस्य अद्भुतकृत्यानि दृष्ट्वा, गोपगणाः विस्मिताः, तस्य यथार्थशक्तिं न जानन्तः, नन्दं समीपं गत्वा, गर्गस्य वचनं स्मृत्वा, इदं वदन्ति। गोपाः ऊचुः—अस्य बालस्य कर्माणि अद्भुतानि; कथं सः ग्रामजनमध्ये जातः, यत्र सन्तानाः सामान्यतया निन्द्याः? कथं बालः सप्तदिनः एव, एकेन हस्तेन, महागिरिं सहजं उद्यम्य, गजपतिः कमलं इव धारयामास? बाल्यावस्थायां, अर्धनिमीलितलोचनः, पूतनायाः स्तन्यं पिबन्, तस्य जीवितं अपि पिबत्, यथा कालः सर्वजीवान् ग्रसति। एवं श्रीकृष्णस्य अद्भुतलीलाः, गोवर्धनधारणं, व्रजवासिनां प्रेम, देवगणानां स्तुति, तथा जीवात्मनः नगरकथा, भगवदुपदेशः च, श्रीमद्भागवते महापुराणे वर्णिताः।