श्रीकृष्णेन आश्वासितचित्ताः व्रजवासिनः स्वधनैः स्वकुटुम्बैः स्वानुगैश्च सह, यथायोग्यं तस्य गुहाविवरं प्रविशन्ति स्म। तत्र ते सर्वे, क्षुधातृष्णाशूलसुखाभिलाषान् परित्यज्य, सप्तदिनानि अचलपदेन गिरिं धारयन्तं कृष्णं सस्मयम् अपश्यन्। कृष्णस्य योगशक्तिम् आश्चर्यरूपां श्रुत्वा, इन्द्रः विस्मितचित्तः सञ्जातसङ्कल्पभङ्गः, मेघान् स्वान् निवर्तयामास। विपुलं व्योम्नि निर्मलं जातं, सूर्यः प्रकाशमानः, भयंकरवातवृष्ट्यौ निवृत्ते, गोवर्धनधारिणा भगवता व्रजजनान् प्रति वचनं प्रदत्तम्— "निश्चिन्ताः भवत, गोपाः! भार्याभिः धनपशुपुत्रैः सह बहिः निर्गच्छत; वातवृष्ट्यौ शान्ते, नद्यः अपि प्रवहन्त्यः निवृत्ताः।" ततः सर्वे गोपाः स्वस्वगवां रथानां वस्तूनां च सहिताः, स्त्रीबालवृद्धैः सह शनैः शनैः बहिः निर्जग्मुः। भगवांश्च सर्वेषां प्राणिनां साक्षात्, हास्येन, गिरिं पूर्ववत् स्वस्थाने स्थापयामास। व्रजवासिनः प्रेम्णा तं समीपं गत्वा सान्त्वनं चक्रुः, गोप्यः हर्षपूर्णहृदयाः सस्नेहम् अर्चयन्ति स्म, दधिक्षीराक्षतान् समर्प्य, नित्यशुभाशिषः ददुः। यशोदा, रोहिणी, नन्दः, बलरामश्च—बलिनां श्रेष्ठः—कृष्णं परिष्वज्य, प्रीतिपरवशाः, हृदयेन आशीर्वादान् ददुः। दिवि देवानां सिद्धसाध्यगन्धर्वचारणानां गणाः, तुष्टाः सन्तः, स्तुतिभिः स्तुवन्तः, पुष्पवृष्टिं च प्रीत्या चक्रुः। शङ्खदुन्दुभयो व्योम्नि देवैः प्रेरिताः निनदन्ति स्म; गन्धर्वाधिपतयः तु तुम्बुरुप्रधानाः गीतं गायन्ति स्म, हे राजन्। एवं, स्नेहेन परिवृतः हरिः बलरामेण सह स्वगोकुलं प्रत्यागच्छत्; गोप्यः तस्य अद्भुतकृत्यानि गायन्त्यः, हर्षेण तं अनुसस्रुः, हृदयानि ह्लादयन्त्यः। एषः एकोनविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमवैराग्यशास्त्रे। ततः भगवतः वचनम्—"ये बुद्धिमन्तः प्रकृतिगुणेषु सङ्गं त्यक्त्वा मां भजन्ति, ते विद्वांसः सङ्गरहिताः, संयतात्मानः, जाग्रतः, मां यजन्तु।" मुनिः सत्त्वेन रजस्तमसी उन्मूल्य, तदा सत्त्वमपि वैराग्येन शमेन च जयति; एवं गुणातीतः आत्मा मां प्राप्नोति, व्यक्तित्वं परित्यज्य। आत्मा अन्यात्मभ्यः कामेभ्यश्च विमुक्तः, मय्येव पूर्णः भवति; न बहिः न च अन्तः सञ्चरति। ये मम मायेश्वर्यं विदन्ति, अष्टैश्वर्यसमन्वितं, लक्ष्म्याः सौभग्यं नापि स्पृहयन्ति; ते मम परां गतिं प्राप्नुवन्ति। ये भक्ताः, शान्तचित्ताः, नश्यन्ति न कदाचन; कालस्य शस्त्रं तान् न स्पृशति। येषां अहं आत्मवत् प्रियः, पुत्रवत्, मित्रवत्, गुरुवत्, हितवत्, देववत् च। इदं जगत्, परलोकः, जीवः यः तयोः मध्ये सञ्चरति, यच्च स्वं मन्यते—धनं, पशून्, गृहान् वा—सर्वम्। सर्वान् अन्यान् परित्यज्य, मां केवलं सर्वव्यापिनं भक्त्या यजन्ति, तान् अहं मृत्युतरं करिष्यामि। मय्येव, सर्वभूताधिपतौ, प्रकृतिप्रभुः, अन्यत्र नैवात्मनः भयस्य निवारणं विद्यते। मम भयात् वायुर्वाति, सूर्यः प्रकाशते, इन्द्रः वृष्टिं वृष्टिं करोति, अग्निः दहति, मृत्युः सञ्चरति। योगिनः ज्ञानवैराग्ययुक्ताः, भक्तियोगेन, मम अभयपदं प्रविशन्ति, स्वार्थसिद्धये। एष एव लोके परमः श्रेयः—मयि दृढां भक्तिं कृत्वा, मनः स्थिरं धारयेत्। सप्त द्वाराणि उपरि, द्वे पुरतः, द्वे अधः, प्रत्येकं विषयगमनाय; तेषु एकः स्वामी वसति, हे राजन्। तेषु पञ्च पूर्वे, एकः दक्षिणे, एकः उत्तरद्वारे, द्वे पश्चिमे; तेषां नामानि वक्ष्यामि। पूर्वद्वये शुक्लपक्षे यथा, द्युमत्सखः ताभ्यां भूमिं प्रकाशयन् प्रविशति। नलिनी-नालिनी नाम्नी द्वे पूर्वद्वारे, ताभ्यां अवधूतसखः सुरभिसुगन्धितं देशं प्रविशति। मुख्याद्वारं पुरतः, तत्र बहूनि विपणीनि, भोज्यनौकाः च; तेन द्वारेण नगराधिपः स्वाद्विद्भिः वणिजः सह प्रविशति। दक्षिणद्वारं पितृहू नाम, तेन द्वारेण पुरञ्जनः दक्षिणपञ्चालं ज्ञानवाहनैः सह प्रविशति। उत्तरद्वारं देवहू नाम, तेन पुरञ्जनः उत्तरपञ्चालं ज्ञानवाहनैः सह प्रविशति। पश्चिमद्वारं आसुरी नाम, तेन पुरञ्जनः ग्रामकं देशं दर्पेण सह प्रविशति। पश्चिमद्वारं निरृति नाम, तेन पुरञ्जनः वैशसं देशं लोभेन सह प्रविशति। अन्धावमीषे नाम्नी द्वे द्वारे, मौनिनौ कौशलिनौ; तयोः स्वामी दृष्टिमान् ताभ्यां गच्छन् कर्म करोति। यदा सः विशूच्याः सह अन्तःपुरं प्रविशति, तदा भार्यापुत्रोत्पन्नं मोहसुखानन्दं अनुभवति। एवं कर्मसु प्रवृत्तः, कामेन प्रेरितः, मोहितः, अज्ञानवान्, यत् यत् रत्नपत्नी इच्छति, तत् तत् अनुवर्तते। कदाचित् सा पिबति चेत्, सः मद्यं पिबति, मत्तः; सा खादति चेत्, सः खादति; सा रमते चेत्, सः तया सह रमते। सा गायति चेत्, सः गायति; सा रोदिति चेत्, सः रोदिति; सा हसति चेत्, सः हसति; सा वदति चेत्, सः प्रत्युत्तरं वदति। सा धावति चेत्, सः धावति; सा तिष्ठति चेत्, सः तिष्ठति; सा शय्यायां शयते चेत्, सः तया सह शय्यायां शयते; सा उपविशति चेत्, सः तया सह उपविशति। सा शृणोति चेत्, सः शृणोति; सा पश्यति चेत्, सः पश्यति; सा जिघ्रति चेत्, सः जिघ्रति; सा स्पृशति चेत्, सः स्पृशति। सा शोचति चेत्, सः तया सह शोचति, दुःखमुपलभते; सा हृष्यति चेत्, सः तया सह हृष्यति, सुखं प्राप्नोति। एवं सः स्वपत्नीवशः, तस्य इच्छानुगतः, सर्वदा तस्याः सहैव सर्वकर्मसु प्रवर्तते।