भगवान् कपिलः मातरं देवहूतिं करुणया सम्बोध्य एवमुक्तवान्—“अम्ब! अहं ते आत्मविद्यां प्रवक्ष्यामि, या सर्वकर्मणां शमकारिणी, यया त्वं भयस्य पारं गच्छसि।” कपिलवाक्यैः प्रीतचित्ता सा देवहूति: तं प्रजापतिं सम्यग् प्रदक्षिणं कृत्वा वनं प्रति जगाम। सा तत्र मौनव्रतमास्थाय केवलं स्वात्मनि स्थित्वा, अनासक्ता भूमौ विचरन्ती, वह्निं न च स्थिरं वासं कुर्वती, आत्मन्येव निलीयमानस्मृतिः अभवत्। सा मनसा ब्रह्मणि, यदव्यक्तव्यक्तयोः परम्, गुणमयेऽपि निर्गुणे, अनन्यभक्त्या अनुभाव्ये, लीनचित्ता अभवत्। अहङ्काररहितः, ममत्वरहितः, द्वन्द्वातीतः, समदर्शी, स्वात्मद्रष्टा, अन्तःशान्तः, स्थिरमना, शान्तसमुद्र इव तरङ्गरहितः सन्, वासुदेव एव सर्वज्ञे, अन्तरात्मनि, परभक्त्या स्वात्मानं प्रपश्यन्, बन्धनात् विमुक्तोऽभवत्। सः सर्वेषु भूतेषु भगवन्तं स्वात्मरूपेण पश्यन्, सर्वाणि च भूतानि भगवति स्वात्मनि च पश्यन्, रागद्वेषविवर्जितः, समचित्तः, भगवद्भक्तिसम्पन्नः, भगवत्परायणत्वमवाप्तवान्। तदा सः परमतेजसा विराजमानः, किरीट-कङ्कण-हार-नूपुर-कटिसूत्रैः विभूषितः, शङ्ख-चक्र-गदापद्म-माल्य-रत्नैः शोभितः, कौस्तुभमणिना शुभग्रीवः, सिंहस्कन्धः, शाश्वतश्रीः, निर्मलस्फटिकसदृशवपुः प्रकटितः, उदरे त्रिभिः रेखाभिः, प्राणापानगत्याऽपि विश्वं नाभिचक्रे प्रवर्त्यमानमिव, पीताम्बरः सुवर्णमेखलया श्यामकटीदेशे विभूषितः, सुशोभनजङ्घोरुजानु, पद्मशरदिन्दुवद् पदयुगलम्, नखमणिप्रभया अन्तरतमः शमयन्तं, भगवन्तं पश्यन्, “प्रभो! एतानि तव पदानि, अज्ञानतिमिरतरङ्गतीर्तुकामानां पन्थानम्, अस्मभ्यं प्रकाशय,” इति प्रार्थयन्। एवं भगवत्स्वरूपं, आत्मशुद्धिकामैः ध्याननीयम्, तस्मिन्भक्त्या स्वधर्मनिष्ठैः निर्भयता लभ्यते। स भक्त्या सुलभः, देहिनां दुर्लभः, आत्मलाभोऽपि तदनन्यभक्त्याः परः। तं दुरापमपि सतां भक्त्या सम्पूज्य, कः अन्यत् किंचित् इच्छेत्? यत्र मृत्युः अपि उदासीनान् न स्पृशति, सृष्टिसंहारकाले विकटभ्रुकुट्या सर्वं नाशयन् अपि। स्वर्गमोक्षयोः अपि अर्धक्षणसङ्गो भगवत्सज्जनैः तुल्यो न भवति—किं पुनरन्यैः लाभैः? तस्मात्, हे पापवर्जिनः, तव पुण्यकीर्तिस्नानात् निष्पापाः, सर्वभूतहितैषिणः, साधुसङ्ग एव नः अनुग्रहः अस्तु। यस्य मनः बाह्यविषयेभ्यः न विक्षिप्यते, न च अज्ञानान्धकूपे प्रविशति, भक्तियोगप्रसादेन शुद्धमना, स एव तव पन्थानं पश्यति। यत्र इदं विश्वं दृश्यते, येन प्रकाश्यते, तद् परमं ब्रह्म, परमज्योतिः, व्योमवत् अनन्तम्। स एव मायया नानारूपं विश्वं सृजति, धारयति, पुनः लयं नयति, स्वयम् अविकार्यः; भेददृष्टिः चित्तचञ्चलतया। प्रभो! त्वां स्वतन्त्रं विद्मः। श्रद्धया योगिनः विविधैः कर्मभिः त्वां सम्पूजयन्ति, सर्वेषु भूतेषु, इन्द्रियेषु, मनसि च त्वां पश्यन्ति, वेदतन्त्रविशारदाः त्वामेव जानन्ति। त्वमेव आदिपुरुषः, यत्र शक्तिः सुप्तवद्, तया रजःसत्त्वतमांसि विविक्तानि, तवात् महत्, आकाशः, वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी, देवाः, ऋषयः, सर्वाणि च भूतानि उत्पद्यन्ते। त्वं स्वशक्त्या सृष्ट्वा, चतुर्विधे देहे आत्मांशेन प्रविश्य, तत्र स्थित्वा, ज्ञानी ह्यन्तःस्थितं पुरुषं, इन्द्रियसारं मध्विव भुञ्जानं, पश्यन्ति। त्वं कालरथः, सर्वलोकान् अवेगवता बलात् अनीयान् करोति, भूतानि मेघगणवत्, त्वं वायुवद् अतिदारुणः। जनाः कर्मविषयमदेन प्रमत्ताः, विषयेषु तृष्णया लीनाः, त्वं सततम् अप्रमत्तः, तान् अकस्मात् सर्प इव मूषकं गृह्णासि, हे मृत्युः! कः पण्डितः तव पदपद्मं त्यजेत्, यत्र गौरवं विनयश्च वसतः? भीत्या चतुर्दश मनवः अपि त्वां नमस्कुर्वन्ति, पतनभीत्या। अतः, हे ब्रह्मन्, परात्मन्, त्वमेव विदुषां शरणम्; रुद्रभीतौ जगति, त्वमेव निर्भयाश्रयः। एतत्, हे राजपुत्राः, शुचयः सन्तः, स्वधर्मपालनपूर्वकं, भगवत्यर्पितसङ्कल्पाः, श्रुणुत, कुशलं भवतु। तमेव आत्मानमात्मनि सर्वभूतेषु स्थितं, हरिं नित्यं स्तुत्वा, ध्यानवत्यः पूजयन्तु। योगोपदेशं प्राप्य, ऋषिव्रतानि पालयन्तः, एकचित्ताः, श्रद्धया एतत् आचरत। स भगवान् प्रजापतिः, भृग्वादिप्रजासृष्टुकामान्, अस्मान्, सृष्टुकामांश्च, पुरा एतद् उपदिश्य ब्रवीत्। वयं सर्वे प्रजापतयः, सृष्टौ प्रेरिताः नास्म; एष विज्ञानप्रकाशेन तमो निहत्य, विविधानि भूतानि स्रष्टुम् इच्छामः। एवं, यः सततम् एतत् श्रावयन्, एकचित्तः, वासुदेवभक्तः, शीघ्रं परमं श्रेयः प्राप्नोति। अत्र पराविद्या सर्वेषां श्रेयसि श्रेयः; विज्ञाननौका दुःखसागरं सहजम् अतितरति। यः श्रद्धया मया गीतं भगवतः स्तोत्रं पठति, स हरिं दुराराध्यं पूजयति। एतत् मया गीतं श्रेयस्करं यः इच्छति, स तत् शीघ्रमेव लभते। यः प्रातःकाले, कृताञ्जलिः, श्रद्धया शृणोति वा पठति वा, स कर्मबन्धनात् विमुच्यते। हे नरदेवपुत्राः, एष गीतिः, एष स्तवः, परपुरुषस्य, परमात्मनः, मया गीतः; एकचित्ताः तपोवद् पठन्त, आचरन्त, अन्ते च कामान् प्राप्स्यथ। एवं कपिलभगवतो मार्गदर्शनेन देवहूति: आत्मविद्यया भयात् परं तीत्वा, भगवत्स्वरूपध्याननिष्ठा, अनन्यभक्त्या वासुदेवे मुक्तिम् अवाप, सर्वज्ञस्य भगवतः महिमानं प्रपश्यन्ती, सर्वभूतहिताय परमं श्रेयः प्राप्नोत्।