शुक उवाच— श्रीभगवतः कालस्वरूपस्य, येन शक्रस्य गर्वो निगद्य नीयते स्म, वचांसि श्रुत्वा नन्दादयः तानि यथार्हं समनुमोदितवन्तः। ततः ते सर्वे मधुसूदनस्य आज्ञया, यथोक्तं ब्राह्मणान् अभिमन्त्र्य, तैः द्रव्यैः गिरिं च ब्राह्मणांश्च सम्पूज्य, सर्वं सम्यक् अकुर्वन्। सम्यग् दत्तानि दानानि विधाय, गौभ्यः यवाः आदरात् दत्त्वा, गोव्रजस्य गणा अग्रे स्थाप्य, गिरिं प्रदक्षिणं चक्रुः। तत्र सुमालिनि रथेषु, वृषयुतेषु, गोप्यः कृष्णलीलागानं गायन्त्यः, पुण्यशीलैः ब्राह्मणैः अभिमन्त्रिताः अभवन्। कृष्णः अपि, गोपालानां विश्वसनीयतां जनयितुम्, अन्यं रूपं धारयन्, "अहं गिरिः" इति प्राकथयत्; स च महतीं मूर्तिं धारयन्, विपुलानि बलिम् अङ्गीकारयामास। तस्मै, व्रजजनैः सह, कृष्णः आत्मन्यात्मानं नमस्कृत्य, "एष पर्वतः साकारोऽस्माकं अनुग्रहं दत्तवान्" इति उक्तवान्। सः स्वेच्छया रूपाणि धारयन्, वने वसन्, येन अवज्ञातः, तान् मर्त्यान् विनाशयति; अतः वयं तस्मै, आत्मनः गवां च रक्षार्थं, प्रणमामः। एवं वासुदेवप्रेरिताः गोपालाः कृष्णेन सह, पर्वतस्य, गवां, ब्राह्मणानां, यज्ञस्य च विधिपूर्वकं कर्म अकुर्वन्, ततः व्रजं प्रतिनिवृत्ताः। इत्येवं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे चतुर्विंशोऽध्यायः समाप्तः। श्रीभगवान् उवाच— "यः मां आत्मानं सर्वभूतहृदयस्थितं स्वयंज्योतिषं आत्मन्येव आत्मना पश्यति, स दुःखभययोः विमुक्तिम् आप्नोति। मातः, अहं तव आत्मज्ञानं वक्ष्यामि, यत् सर्वकर्मशमकरं; तेन त्वं भयात् पारं यास्यसि।" मैत्रेय उवाच— एवं कपिलेन प्रजापतिना उपदिष्टः, स तुष्टः, तम् प्रदक्षिणीकृत्य, वनं गच्छति स्म। स तु मौनव्रतम् आस्थाय, केवलं आत्मन्यवलम्ब्य, अनासक्तः, अनग्निः, अनिकेतः, पृथिवीं विचचार। स ब्रह्मणि, यदव्यक्तव्यक्तरूपं, गुणात्मकेऽपि निर्गुणं, एकनिष्ठया भक्त्या समाहितचित्तः, मनः न्यधत्त। सः अहंकाररहितः, निरममः, द्वन्द्वातीतः, समदर्शी, आत्मदर्शी, अन्तःशान्तः, स्थिरबुद्धिः, शान्तसिन्धुवद् अविक्षिप्तचित्तः। वासुदेवे सर्वज्ञे अन्तरात्मनि, परमभक्त्या आत्मानं साक्षात्कृतवान्, बन्धनात् विमुक्तः। सः सर्वेषु भूतेषु भगवन्तम् आत्मरूपेण ददर्श, सर्वाणि च भूतानि भगवति आत्मनि अपश्यत्। स कामक्रोधविवर्जितः, समचित्तः, भगवद्भक्तियुक्तः, भगवत्परायणतां प्राप्तः। तं तेजसा किरीटकङ्कणहारनूपुरमेखलाभूषितम्, शङ्खचक्रगदापद्ममाल्यारत्नशोभितम्, परमवैभवसम्पन्नं ददर्श। शुभकण्ठे कौस्तुभमणिं बिभ्राणं, सिंहस्कन्धम्, अव्ययश्रीसमन्वितं, स्फटिकसदृशवपुषं, स्फुरन्तमिव। त्रिभिः रेखाभिः अंकितं उदरं, श्वासप्रश्वासवेगेन चलन्तं, नाभिचक्रेण जगदिव प्रवर्त्यमानं च ददर्श। पीतवाससम्, सुवर्णमेखलया श्यामकटीदेशे शोभमानं, सुन्दरजङ्घाजानुपिण्डिकम्। तस्य पदौ शरत्पद्मसदृशौ, नखमणयः प्रकाशमानाः, अन्तःकारतमः नाशयन्तः; "भगवन्, तमःपारगमनमार्गं तव पदौ दर्शय" इति प्रार्थयामास। एष रूपं, ये आत्मशुद्धिं इच्छन्ति, तैः ध्यानं कर्तव्यं; तस्य भक्त्या स्वधर्मानुष्ठानिनां निर्भयता लभ्यते। भक्त्या त्वं दुरापोऽपि सुलभः; आत्मराज्यलाभोऽपि तवैकान्तिकसाक्षात्कारस्य तुल्यं न भवति। तव चरणानां समाश्रयणं कृत्वा, पुण्याः अपि दुर्लभं त्वां सम्पूज्य, कः अन्यत् इच्छेत्? यस्मिन् मृत्युः, जीवन्तां अन्तकर्ता, उदासीनानाम्, न समीपगच्छति, स सर्वं विश्वं भ्रुकुट्या विनाशयन् अपि। स्वर्गमोक्षौ अपि, भगवद्भक्तसङ्गस्य अर्धक्षणस्य तुल्यं न भवतः; अन्येषां फलानां तु किमु वक्तव्यम्? अतः, हे निष्पाप, भगवद्भक्तसङ्गः एव नः कृपारूपः, ये पवित्रचरित्राः, सर्वभूतेषु दयालवः, तव यशःस्नानेन अन्तर्बहिः पाविताः। यस्यान्तःकरणं बाह्यविषयैः न विक्षिप्यते, न च अज्ञानगुहां प्रविशति, भक्तियोगप्रसादेन विशुद्धचित्तः, स एव तव मार्गं पश्यति। यत्रेदं विश्वं दृश्यते, येन च विश्वं प्रकाशितं, तत् परमं ब्रह्म, महत् ज्योतिः, आकाशवत् अनन्तम्। या स्वमायया नानारूपं जगत् सृजति, तदा तिष्ठति, पुनः लयं नयति, स्वयं न विक्रियते, भेददृष्टिः चित्तचपलतया; हे प्रभो, त्वां स्वातन्त्र्यरूपं विद्मः। श्रद्धया योगिनः तवैव आराधनं विधिवत् कुर्वन्ति; त्वं सर्वभूतेन्द्रियमनेन्द्रियेषु दृश्यसे; वेदतन्त्रविशारदाः त्वामेव जानन्ति। त्वमेव आदिपुरुषः, यस्य शक्तिः सुप्तवद् निहिता; तया रजःसत्त्वतमांसि विभाग्यन्ते; तत्तः महदहंकारः, आकाशादयः, देवाः, ऋषयः, भूतानि च उत्पद्यन्ते। त्वं स्वशक्त्या सृष्ट्वा, चतुर्विधे देहे आत्मांशेन प्रविष्टः, तत्र स्थितः, सूक्तं मधुवदिन्द्रियसारं भुङ्क्ते इति विद्वांसः जानन्ति। त्वं कालरथः, सर्वलोकान् अनिवर्त्यशक्त्या आकृष्य नयसि; तत्त्वानि मेघपुञ्जवत्, त्वं वातवत् अतीव दुर्दम्यः। लोका अपि, कर्मवासनया मोहिताः, विषयेषु तृष्णया मग्नाः, त्वं तु जाग्रद्रूपः, तान् सहसा, भुजङ्ग इव मूषिकां, गृहीत्वा नयसि, हे मृत्युः। कः पण्डितः तव पदाम्बुजं त्यजेत्, यत्र कीर्तिः नम्रता च निवसतः? भयात् चतुर्दश मनवः अपि, पतनभीत्या, त्वां पूजयन्ति। अतः, हे ब्रह्मन्, परमात्मन्, त्वमेव पण्डितानां शरणं; रुद्रभीते जगति, त्वमेव अभयाश्रयः। एतद्, हे राजपुत्राः, शुचयः सन्तः, स्वधर्मपालनं कृत्वा, भगवति मनः समर्प्य, पठन्तु; भवतां कल्याणं भूयात्।