एकदा भगवतः श्रीकृष्णस्य व्रजे निवसतां गोपानां मध्ये तत्त्वज्ञानं प्रवर्तयन्निदम् उपदिश्यत्—जीवः स्वस्य कर्मणा, उच्चावचं देहम् आपद्य, तत्रैव मित्ररूपेण, शत्रुरूपेण, उदासीनरूपेण वा, केवलं कर्मैव शिक्षयिता स्वामी च भवति। तस्मात् स्वधर्मे स्थित्वा, स्वभावानुगतेन कर्मणा एव पूजनं कर्तव्यम्। येन जीवति सः एव देवता—नान्यः। यः स्वजीविकायाः साधनं सन्त्यज्य, अन्यत्र आश्रयति, न सः शुभं प्राप्नोति; यथा पतिव्रता परपुरुषेण न सुखमाप्नोति। ब्राह्मणः ब्रह्मणि जीवेत्, क्षत्रियः पृथिवीपालने, वैश्यः वाणिज्ये, शूद्रः द्विजसेवायाम्। कृषिः, वाणिज्यम्, गोपालनम्, व्याजेन धनदातृत्वं, गीतं च—एतानि चतुर्विधानि जीविकोपायाः। अस्माकं तु नित्यं गोपालन एव प्रवृत्तिः। सत्त्वं, रजः, तमः—एते सृष्टिस्थितिलयकारणानि; रजसः प्रेरणया जगत्सृज्यते, विविधं विश्वमुत्पद्यते। रजसा प्रेरिताः मेघाः सर्वत्र जलं वृष्टवन्ति—तेनैव सर्वे प्राणीणः पुष्यन्ति; तत्र किमिन्द्रेण? न वयं नगराणि, ग्रामान्, गृहांश्च स्वीकुर्मः; वनेषु, काननेषु, गिरिषु च वसामः। अतः, गवां, ब्राह्मणानां, पर्वतस्य च यज्ञः क्रियताम्; ये इन्द्रपूजायै द्रव्याणि, तानि अस्मिन्यज्ञे उपयुज्यन्ताम्। विविधानि पक्वान्नानि—युष्पाकानि, क्षीरपाकानि, पिष्टकानि, तण्डुलपिष्टपक्वानि, क्षीरसम्भवानि च—संस्क्रियन्ताम्। वेदविद्भिः ब्राह्मणैः यथाविधि वह्निषु होमः क्रियताम्, तेषां चान्नं दत्तं, गवः दत्ताः स्युः। अश्वपालादीन्, पतितान्, चाण्डालान् च यथायोग्यं दानं दीयताम्; गवेभ्यः यवाः दत्त्वा पर्वते हव्यं क्रियताम्। अलङ्कृताः, भुक्तवन्तः, सुगन्धिताः, शुभवस्त्रधारिणः, गवां, ब्राह्मणानां, वह्नीनां, पर्वतस्य च प्रदक्षिणा क्रियताम्। एष मे मतं, यदि रोचते, क्रियताम्; अयं यज्ञः गवां, ब्राह्मणानां, पर्वतस्य, मम च प्रियतमः। शुक उवाच—एवं भगवता कालरूपेण, इन्द्रदर्पभङ्गकाम्यया उक्तं श्रुत्वा, नन्दादयः तदुक्तमिव साधु मन्यमानाः सर्वं यथोक्तं चक्रुः। ब्राह्मणैः स्वस्तिवाचनं कृतम्, तैः पर्वते, ब्राह्मणेषु च तानि द्रव्याणि न्ययुः। सर्वदानानि यथाविधि कृत्वा, गवेभ्यः यवाः ससम्मानं दत्त्वा, गवां गणान् पुरतः स्थाप्य पर्वतस्य प्रदक्षिणा कृताः। स्त्रियः सुविभूषितरथेषु, गोविन्दलीलां गायन्त्यः, पुण्यश्लोकैः ब्राह्मणैः आशीर्वादं प्राप्य, आनन्दिताः। श्रीकृष्णः, गोपालानां विश्वासार्थं, अन्यं रूपं धारयन्, 'अहं गिरिः' इति उद्घोष्य, महत्तरं रूपं धारयन्, बहुबलिं स्वीकृतवान्। व्रजवासिनः सहितः कृष्णः, आत्मन्यात्मानं नमित्वा, 'पश्यत, अयं पर्वतः साकारः सन्नुत्थितः, अस्मान् प्रसन्नः' इति वदन्, तं नमस्कृतवान्। सः पर्वतः इच्छया रूपाणि धारयन्, वने वसन्, ये तं न सम्मानयन्ति तान् नाशयति; अतः, अस्माकं, गवां च रक्षार्थं, तस्मै नमः। एवं वासुदेवप्रेरिताः गोपाः, कृष्णेन सह, पर्वते, गवां, ब्राह्मणानां, यज्ञस्य च विधिपूर्वकं कर्म कृत्वा व्रजं प्रत्यागच्छन्। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे चतुर्विंशोऽध्यायः समाप्तः। भगवान् पुनः—'यः मां स्वयमात्मन्यात्मानं सर्वभूतान्तरात्मानं स्वप्रकाशं पश्यति, सः शोकभीतिभ्यां विमुक्तिं प्राप्स्यति। मातः, आत्मज्ञानं ते वक्ष्यामि, येन सर्वकर्मशान्तिः स्यात्; तेन त्वं भयात् तरिष्यसि'—इति। मैत्रेय उवाच—एवं कपिलेन, प्रजापतिना, उक्तः, तुष्टः, तम् प्रदक्षिणीकृत्य वनं गतः। स मौनव्रतं समाश्रित्य, केवलात्मन्यवलम्ब्य, निरपेक्षः, अग्निहीनः, अनिकेतनः, पृथिव्यां विचरन्। स ब्रह्मणि, यत् प्राकृताप्राकृतरूपं, गुणमयेऽपि निर्गुणं, एकचित्तेन भक्त्या सन्निवेशयन्, मनः न्यधात्। अहङ्काररहितः, ममत्वरहितः, द्वन्द्वातीतः, समदर्शी, स्वात्मदृष्ट्या, अन्तःशान्तः, स्थिरमना, मन्दाकिन्याः निर्झरवद् अकम्पः। वासुदेवे सर्वज्ञे, अन्तर्यामिनि भगवति, पराभक्त्या आत्मानं सम्यग्ज्ञात्वा बन्धनात् मुक्तः। सः सर्वेषु भूतेषु भगवन्तं स्वात्मरूपेण पश्यन्, सर्वाणि च भूतानि भगवति आत्मनि च पश्यन्। रागद्वेषविवर्जितः, समदृष्टिः, भगवद्भक्तिसम्पन्नः, भगवत्परायणत्वं प्राप्नोत्। स तु तेजस्वी, किरीटी, कुण्डली, हारनूपुरमेखलायुक्तः, शङ्खचक्रगदापद्ममालारत्नोपशोभितः, परमप्रभया युक्तः। शुभकण्ठे कौस्तुभमणिं बिभ्रत्, सिंहस्कन्धः, अव्ययश्रीमान्, मणिशिलारुचिरवपुः। त्रिवलिभिः विभूषितनाभिदेशः, श्वासप्रश्वासगत्याः कम्पेन, तस्मिन् नाभिचक्रे विश्वस्य आवर्तनिवर्तनरूपं ददर्श। पीताम्बरं सुवर्णमेखलया श्यामकट्यां बध्नानं, सुन्दरजंघोरूजानुशिरसंपन्नं, मनोहरं पश्यन्। पद्मशरदिन्दुवद् उज्ज्वलपादौ, तेषां नखराजिभिः अन्तःतमः निहन्यते; 'भगवन्, तमोऽपारं तरितुमिच्छतां मार्गरूपे, स्वपादौ दर्शय' इति प्रार्थयन्। एष रूपं ये आत्मशुद्ध्यर्थिनः ध्यानयन्ति, तेषां भक्त्या स्वधर्मनिष्ठानां अभयप्रदं भवति। त्वं भक्त्या लभ्यः, देहिनां दुर्लभः; आत्मराज्यं अपि तवैकान्त्यभक्तिसिद्धेः पारम्यादधः स्थितम्। यः त्वां भक्त्या, दुष्प्राप्यं, पुण्यैः अपि दुरधिगम्यं, पूजयित्वा, किमन्यद् इच्छेत्? यत्र मृत्युः, प्राणहरः, उदासीनानां समीपं न आगच्छति, सः अपि जगत्संहारसमर्थः, भ्रुकुटिं भीमां विक्षिपन्, तत्र न प्रभवति।