ननु, जनाः स्वभावेन नियन्त्रिताः स्वस्यैव स्वभावानुसारं कर्म कुर्वन्ति; देवाः, दानवाः, मनुष्याश्च सर्वेऽपि स्वस्वभावे प्रतिष्ठिताः सन्ति। जीवः यदा उच्चं नीचं वा शरीरं प्राप्नोति, तदा सः तेन शरीरेणैव कर्म कुर्वन् त्यजति च; सखा, शत्रु, उदासीनः वा भवति, तत्र कर्मैव शिक्षयिता स्वामी च भवति। अतः स्वधर्मे स्थित्वा आत्मनः स्वभावात् कर्मणा एव पूजनीयः; येन जीवति सः प्रत्यक्षदेवतैव तस्य। यः एकेन मार्गेण जीविकां लब्धुं समर्थः सन् अन्यस्मात् निर्भरः भवति, तेन न शुभं लभ्यते, यथा पतिव्रता स्त्री परपुरुषात् न लाभं प्राप्नोति। ब्राह्मणः ब्रह्मणि जीवेत्, क्षत्रियः पृथिवीपालेन, वैश्यः वाणिज्येन, शूद्रः द्विजसेवया जीवेत्। कृषिः, वाणिज्यं, गोपालनं, व्याजेन दानं, गीतं च—एते चत्वारः जीविकाविधयः; तत्र वयं गोपालने सदा प्रवृत्ताः स्मः। सत्त्वं, रजः, तमः च रक्षण-सृष्टि-प्रलयानां कारणानि; रजसः सृष्ट्या विविधं जगदुत्पद्यते। रजसा प्रेरिताः मेघाः सर्वत्र वारि वर्षन्ति; तेनैव भूतानि वर्धन्ते, तर्हि इन्द्रः किं करिष्यति? नः नगरा न ग्रामाः न गृहाणि; वयं सदा वने वसामः, हे प्रिय, द्रुमशैलमध्ये निवसन्तः। अतः गवां, ब्राह्मणानां, गिरेश्च यज्ञः क्रियताम्; इन्द्रपूजानां द्रव्याणि अस्मिन्यज्ञे उपयुज्यन्ताम्। विविधानि पक्वान्नानि, सुपिष्टानि, क्षीरपाकानि, अपूपान्, पिष्टकान्, क्षीरविकारांश्च समाह्रियन्ताम्। वेदविद्भिः ब्राह्मणैः यथाविधि वह्निषु हविः समर्प्यताम्; तेषां विप्राणां विपुलं श्रेष्ठं भोजनं दीयताम्, गवां च दानानि क्रियन्ताम्। अन्येभ्यः अश्वपालादिभ्यः, पतितेभ्यश्च यथायोग्यं दानं दीयताम्; पश्चात् गवां यवाः दत्त्वा गिरौ बलिः क्रियताम्। अलङ्कृताः, भुक्तवन्तः, अभ्यक्ताः, सुशुभ्रवस्त्रधारिणः सन्तः, गवां, विप्राणां, वह्नीनां, गिरेश्च प्रदक्षिणा क्रियताम्। एष मे मतं, हे प्रिय, यदि रोचते तर्हि क्रियताम्; अयं यज्ञः गवां, विप्राणां, गिरिणः, मम च प्रियतमः। शुक उवाच—एवं भगवता, यः कालरूपेण इन्द्रस्य गौरवभङ्गेच्छया उक्तम्, नन्दादयः तदुक्तं यथार्हं स्वीकुर्वन्ति। ततः सर्वं यथोक्तं मधुसूदनेन कृतम्; विप्रैः स्वस्त्ययनानि पठ्यमानानि, तैः द्रव्यैः गिरौ विप्रेषु च उपयुज्यन्ते। सर्वाणि दानानि यथाविधि दत्त्वा, गवां यवाः सम्यक् दत्वा, गवां गणान् अग्रे स्थाप्य, ते गिरिं प्रदक्षिणमकरोत्। सुविभूषितेषु रथेषु गोयुतान् आरोह्य, स्त्रियः कृष्णकृत्यानि गायन्त्यः, पुण्यैः विप्रैः स्वस्त्ययनानि लब्ध्वा ययुः। कृष्णः, गोकुलवासिनां विश्वस्त्यर्थं, अन्यं रूपं धारयन्, "अहं गिरिः" इति घोषयन्, महद्रूपेण बहूनि बलीनि बलिं प्रतीयमानः स्वीकृतवान्। सः कृष्णः, व्रजजनैः सह, आत्मन्यात्मानं गिरिं नमस्कृत्य, "पश्यत, अयं गिरिः साकारः प्राप्तः, अस्मान् अनुगृहीतवान्" इति प्रोक्तवान्। सः इच्छया रूपाणि गृह्णन् वने वसति, येन अवज्ञातः स्यात् सः मर्त्यान् विनाशयति; अतः तस्मै नमः कुर्मः, आत्मनः गवां च रक्षार्थम्। एवं वासुदेवप्रेरिताः गोपालकाः कृष्णसहिताः गिरौ, गोषु, विप्रेषु, यज्ञे च विधिवत् कर्म कृत्वा व्रजं प्रत्यागच्छन्। एवं चतुर्विंशोऽध्यायः दशमस्कन्धस्य पूर्वार्द्धे श्रीमद्भागवतमहापुराणे परमंहंससंहितायां समाप्तः। यः मां आत्मानं सर्वभूतहृदयस्थितं स्वप्रकाशं आत्मना आत्मनि पश्यति, सः दुःखभीतिभ्यां विमुक्तिं प्राप्स्यति। अम्ब, अहं ते ज्ञानं वदामि, यत् सर्वकर्मशमकरं; तेन त्वं भीमोहं तरिष्यसि। मैत्रेय उवाच—एवं कपिलेन प्रजापतिना उक्तः, तेन तुष्टः, तं प्रदक्षिणीकृत्य वनं जगाम। सः मौनव्रतं समास्थाय केवलात्मनिष्ठः, अनासक्तः पृथिव्यां विचरन् वह्निहीनः, स्थलनिवासवर्जितः। सः मनः ब्रह्मणि समाहितवान्, यत् व्यक्ताव्यक्तयोः परम्, गुणरूपेण प्रकटमपि निर्गुणं, एकनिष्ठया ज्ञेयम्। अहंकाररहितः, ममत्वरहितः, द्वन्द्वातीतः, समदृष्टिः, आत्मदृक्, अन्तःशान्तः, स्थिरबुद्धिः, शान्तसमुद्र इव तरङ्गरहितः। वासुदेव एव सर्वज्ञः अन्तरात्मा, तस्मिन् पराभक्त्या आत्मानं साक्षात्कृत्य बन्धनात् मुक्तः अभवत्। सः सर्वेषु भूतेषु भगवन्तं स्वात्मरूपेण पश्यन्, सर्वाणि भूतानि च भगवति आत्मनि पश्यत्। रागद्वेषविवर्जितः, समचित्तः, भगवत्सेवी, सः भगवत्किंकरपदं प्राप्नोत्। सः दिव्यकिरिटकङ्कणहारनूपुरमेखलाभरणः, शङ्खचक्रगदापद्ममालारत्नैः शोभितः, परमहंस्यतेजसा युक्तः। शुभग्रीवः कौस्तुभमणिविभूषितः, सिंहस्कन्धः, अक्षयश्रीः, स्फटिकसदृशरूपः। त्रिभिः रेखाभिः विभूषितनाभिः, श्वासप्रश्वासवेगेन चरन्, तस्य गभीरनाभिचक्रेण जगदिव प्रविष्टं निष्क्रमति। पीतवासाः सुवर्णमेखलया श्यामश्रोण्यां शोभितः, जघनूरूजंघाश्च सम्यक् सम्यक् सुशोभनाः। तस्य पादौ शरद्बिसदलसदृशौ, नखमणयः प्रकाशमुष्णन्तः, अन्तःतमः नाशयन्ति; हे गुरो, तमोऽन्धकारस्य तारणाय पादौ स्वीयौ दर्शय। एष रूपः आत्मशुद्ध्यर्थिभिः ध्याननीयः; तस्मिन्भक्तिः स्वधर्मकुर्वतां निर्भयत्वं ददाति। त्वं भक्तैः सुलभः, सर्वदेहिनां दुर्लभः; आत्मराज्यमपि तवैकान्त्यभक्तिसिद्धेः परं न मन्यते। यः तव दुर्लभं, सतां च दुष्प्राप्यं, भक्त्या पूजयित्वा, तस्य तव पादाब्जाद् अन्यत् किं वाञ्छनीयम्? इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धे चतुर्विंशोऽध्यायः।