श्रुत्वा नन्दादीनां व्रजवासिनां वचनानि, केशवः, इन्द्रे क्रोधं समुत्पादयन्, पितरं प्रत्युवाच। स भगवान् उवाच—"जीवः कर्मणैव जायते, कर्मणैव लीयते च; सुखं दुःखं भयम् अभयम् अपि केवलं कर्मणः परिणामः। यदि कश्चित् देवः परकर्मफलदाता स्यात्, स अपि कर्तरि एव आश्रितः; अकरणे तस्य कः अधिकारः? स्वकर्मानुसारिणां प्रजासु इन्द्रस्य किम् अपेक्ष्यते? स्वभावनियतस्य कस्यापि नियोगे तस्य किम् प्रभुत्वम्? सर्वे जनाः स्वभावपरायणाः, तेनैव नियन्त्रिताः भवन्ति—देवा, दानवाः, मनुष्याः अपि स्वस्वभावे स्थिताः। जीवः उच्चावचं शरीरं प्राप्य, कर्मणैव प्रवर्तते, त्यजति च; मित्रं शत्रुं उदासीनं च—कर्मैव शिक्षयिता स्वामी च। अतः स्वधर्मे स्थित्वा, स्वभावानुसारं कर्म कृत्वा, तेनैव पूजनं कर्तव्यम्; येन जीवति, तदेव तस्य देवता। यो विहितमार्गे स्थित्वा, अन्यस्मिन्न् उपजीवति, स शुभं न प्राप्नोति, यथा पतिव्रता परपुरुषे न। ब्राह्मणः ब्रह्मणि जीवेत्, क्षत्रियः पृथिवीपालने, वैश्यः व्यापारादिषु, शूद्रः द्विजसेवने। कृषिः, व्यापारः, गोरक्षा, व्याजेन धनप्रदानम्, गीतं च—एते चत्वारः जीविकाविधयः, वयं तु सदा गोरक्षायाम् एव प्रवृत्ताः। सत्त्वं रजस्तमांसि च—एव त्रयाणां सृष्टिस्थितिलयहेतवः; रजसः प्रेरणया जगत् उत्पद्यते, विविधं विश्वं ततो जातम्। रजसा प्रेरिताः मेघाः सर्वत्र वारि वर्षयन्ति; तेनैव प्राणिनः पुष्यन्ति—इन्द्रस्य किम् सामर्थ्यम्? न हि अस्माकं नगराणि, ग्रामाः, गृहाणि वा; वयं सदा वने वसामः, प्रिय, वनेषु पर्वतेषु च। अतः गवां, ब्राह्मणानां, पर्वतस्य च यज्ञः क्रियताम्; इन्द्रपूजार्थं संगृहीतानि द्रव्याणि अस्मिन्नेव यज्ञे उपयुज्यन्ताम्। विविधाः पक्तयः, सूपाः, क्षीरपाकाः, अपूपाः, पिष्टकाः, क्षीरपिण्डकादयः च सज्जयन्ताम्। वेदविद्भिः ब्राह्मणैः सम्यक् अग्निषु हविः दीयताम्; तेषां चान्नं बहु श्रेष्ठं दत्तव्यम्, गोदानेन सह। अश्वपालानां, पतितानां, चाण्डालानां च यथार्हं दानानि दीयन्ताम्; पश्चात् गोभ्यः यवाः दत्त्वा, पर्वते अपि बलिः क्रियताम्। समलङ्कृताः, भुक्तवत्सः, स्नेहिताः, सुश्लिष्टवस्त्रधारिणः, गाः, ब्राह्मणान्, अग्नीन्, पर्वतं च प्रदक्षिणं कुर्वन्तु। एषा मम मतिः, प्रिय; यदि रोचते, तर्हि क्रियताम्; अयं यज्ञः गवां, ब्राह्मणानां, पर्वतस्य, मम च प्रियः।" एवं भगवता उक्तं श्रुत्वा, यो भगवान् कालरूपेण इन्द्रस्य गौरवं मर्दयितुम् इच्छन्, नन्दादयः तद्वचनं यथावत् अनुमेमुः। ततः ते सर्वं यथोक्तं मधुसूदनेन कृतवन्तः; ब्राह्मणान् मङ्गलपाठे नियोज्य, तैः एव द्रव्यैः पर्वताय, ब्राह्मणेभ्यश्च यज्ञं कृतवन्तः। सर्वाणि दानानि यथाविधि समर्प्य, गोभ्यः यवान् सादरं दत्त्वा, गवां गणं पुरतः स्थाप्य, पर्वतं प्रदक्षिणं कृतवन्तः। भद्ररथेषु, वृषयुक्तेषु, समलङ्कृताः स्त्रियः, कृष्णलीलां गायन्त्यः, पुण्यब्राह्मणानां मङ्गलान् प्रापुः। कृष्णः, गौरक्षाणाम् अभयं जनयितुम्, अन्यरूपं धारयन्, "अहं पर्वतः" इति विज्ञाप्य, महद्रूपेण बहुबलिं स्वीकृतवान्। तस्मै, व्रजजनैः सह, कृष्णः आत्मन्यात्मनं नमस्कृत्य, "पश्यत, अयं पर्वतः साकारः प्राप्तः, अस्मान् अनुग्रहं दत्तवान्" इति उक्तवान्। सः, इच्छया रूपाणि धारयन्, वने वसति, यः अवज्ञाय मानुषान् नाशयति; तस्मात् अस्माकं, गवां च रक्षायै, तस्मै नमः। एवं वासुदेवेन प्रेरिताः, गोपाः कृष्णेन सह, पर्वतस्य, गवां, ब्राह्मणानां, यज्ञस्य च विधिं कृत्वा, व्रजं प्रतिनिवृत्ताः। एवं चतुर्विंशोऽध्यायः समाप्तः। एतस्मिन्नन्तरे, भगवान् आत्मा सर्वेषां, स्वयंज्योतिः, सर्वहृद्गतः, आत्मनात्मानं पश्यन्, दुःखभयात् विमुक्तिं लभते। "जननि, अहं ते विज्ञानं वक्ष्यामि, यत् सर्वकर्मशमकरं, तेन त्वं भयम् अतिक्रमिष्यसि," इति भगवान् कपिलः प्रतिपद्य मातरं उपदिशत्। मैत्रेय उवाच—एवं कपिलेन, प्रजापतिना, उक्तः, तुष्टः, तम् प्रदक्षिणीकृत्य, वनं जगाम। स मौनव्रतम् आस्थाय, केवलात्मनि स्थितः, निरपेक्षः, अनग्निः, अनिकेतश्च, पृथिव्याम् अचरत्। स मनः ब्रह्मणि, यत् व्यक्ताव्यक्तातीतम्, गुणेषु अपि निर्गुणं, एकनिष्ठया भक्त्या संन्यस्य, समाहितः आसीत्। अहङ्काररहितः, ममतारहितः, द्वन्द्वातीतः, समदर्शी, आत्मदृक्, अन्तःशान्तः, स्थिरबुद्धिः, शान्तसमुद्र इव। वासुदेवे, सर्वज्ञे, अन्तर्यामिनि, परया भक्त्या स्वात्मानं विज्ञाय, बन्धनात् विमुक्तः। सः, सर्वेषु भूतेषु भगवन्तं स्वात्मरूपेण पश्यन्, सर्वाणि च भूतानि भगवति आत्मनि च पश्यन्। रागद्वेषविवर्जितः, समचित्तः, भगवद्भक्तिसमन्वितः, भगवत्परायणत्वं प्राप्तवान्। सः, मुकुटकङ्कणहारनूपुरमेखलाभूषितः, शङ्खचक्रगदापद्ममालारत्नैः, परमतेजसा दीप्तः। कौस्तुभमणिना शुभग्रीवः, सिंहस्कन्धः, अमोघश्रीः, निर्मलचूडामणिवद् विराजमानः। तस्य उदरं त्रिभिः रेखाभिः अंकितं, श्वासप्रश्वासयोर् गत्याऽनुगच्छति, यथा तस्य नाभौ विश्वं गाढघूर्णनया प्रविशति निर्गच्छति च।