नन्दगोपः कृत्स्नं यज्ञकार्यं विचिन्त्य तस्य प्रयोजनं किं वा केवलं परम्परया कृतं, इति श्रीकृष्णेन सस्नेहं पृष्टः। तदा नन्दः प्रत्युवाच—इन्द्रः मेघानां अधिपः, मेघा एव तस्य रूपम्; ते जलं वर्षन्ति, येन सर्वे जनाः हृष्टाः तुष्टाः च भवन्ति। वयं च अन्ये च तं वर्षस्वामिनं यज्ञोपहारैः स्नेहपूर्णैः पूजयामः। यज्ञशेषेण जनाः धर्मार्थकामानां साधनाय जीवन्ति; मानवस्य कर्मफलस्य कारणं वर्षदेवः। यः पुरुषः परम्परया आगतं धर्मं कामलोभभयद्वेषैः परित्यजति, स शुभं न प्राप्नोति। एवं नन्दमुखैः व्रजवासिभिः उक्तं श्रुत्वा, श्रीकृष्णः इन्द्रे प्रति रोषं उद्दीप्य पितरं संबोधितवान्। स भगवान् उवाच—प्राणी कर्मणैव जायते, कर्मणैव लीयते; सुखं दुःखं भयम् अभयं च कर्मणः एव फलम्। यदि कश्चित् स्वामि अन्यस्य कर्मफलं ददाति, स अपि कर्तुः आश्रितः; कर्तुः कर्मणि असक्तस्य तस्य अधिकारः नास्ति। स्वकर्मानुसारं यः जीवति, तस्य इन्द्रस्य किम् आवश्यकम्? स तु स्वभाववशात् नियतः, तस्य कर्मफलं बदलयितुं असमर्थः। सर्वे देवासुरमानवाः स्वभावे स्थिताः, स्वभावानुसारं कर्म कुर्वन्ति। जीवः उच्चावचं शरीरं प्राप्य, कर्मणैव यत्किंचिद् करोति, त्यजति च; मित्रं शत्रुं उदासीनं वा—कर्म एव गुरुश्च स्वामी च। अतः स्वधर्मे स्थायि, स्वभावे स्थित्वा, कर्मणैव पूजनीयम्; यत् जीवितस्य साधनं, तत् एव देवता। यः एकेन मार्गेण जीवितं साधयितुं शक्नोति, अन्यस्मात् आश्रयति, स तस्मात् शुभं न प्राप्नोति; यथा पतिव्रता स्त्री अपरपुरुषात् न लाभं प्राप्नोति। ब्राह्मणः ब्रह्मणः जीवेत्, क्षत्रियः भूमिपालनात्, वैश्यः व्यापारात्, शूद्रः द्विजसेवया। कृषिः व्यापारः गोपालनं, व्याजेन धनं, गीतम्—इति चत्वारः जीविकाविधयः; वयं तु सदा गोपालनं कुर्मः। सत्त्वं रजः तमः—एते त्रीणि कारणानि; सत्त्वात् स्थितिः, रजसः सृष्टिः, तमसः लयः; रजसा जगत् विविधं उत्पद्यते। रजसा प्रेरिताः मेघाः सर्वत्र जलं वर्षन्ति; तेन एव जनाः पुष्यन्ति; तत्र इन्द्रस्य किम्? वयं नगरेषु ग्रामेषु वा न वसामः; सदा वनेषु, गिरिषु, काष्ठेषु वसामः। अतः गवां ब्राह्मणानां पर्वतस्य च यज्ञः आरभ्यताम्; इन्द्रपूजायाः द्रव्याणि तस्मै यज्ञाय समर्प्यन्ताम्। विविधाः पक्तयः, शाकानि, पायसादयः, अपूपाः, पिष्टकाः, क्षीरजन्याः च भोजनानि संकल्यान्ताम्। वेदविद् ब्राह्मणैः अग्निषु विधिपूर्वकं होमः क्रिय्यताम्; उत्तमं भोजनं ब्राह्मणेभ्यः, गाः दानाय दत्ताः। अश्वपालानां, पतितानां, चण्डालानां च यथायोग्यं दानं दीयताम्; गवेभ्यः यवः दत्त्वा पर्वते बलिं दत्तव्यम्। अलङ्कृताः, भुक्त्वा, स्नेहनिर्मुक्ताः, सुशोभितवस्त्रधारिणः, गवां ब्राह्मणानां अग्नीनां पर्वतस्य च प्रदक्षिणा क्रियताम्। एषा मम मतिः, यदि भवतः रोचते, तत् क्रियताम्; एष यज्ञः गवां ब्राह्मणानां पर्वतस्य च मम च प्रियः। एवं श्रीभगवतः वचनं श्रुत्वा, यः कालरूपेण इन्द्रस्य गर्वं शमयितुम् इच्छति, नन्दादयः तद् उचितं मन्यन्ते। ततः सर्वं यथोक्तं मधुसूदनस्य आज्ञया कृतवन्तः; ब्राह्मणैः शुभशब्दाः उच्चारिताः, तैः द्रव्यैः पर्वते ब्राह्मणेषु च यज्ञः कृतः। सर्वदानानि विधिवत् दत्त्वा, गवेभ्यः यवः दत्त्वा, गवां गणानां अग्रे स्थापयित्वा पर्वते प्रदक्षिणा कृतवती। स्त्रियः सुविभूषितरथेषु आरूढाः, कृष्णलीलां गायन्त्यः, साधुब्राह्मणानां आशीर्वादं प्राप्य। कृष्णः गोपालानां विश्वासाय अन्यं रूपं धारयन्, "अहं पर्वतः" इति घोषयामास, महत् रूपं धृत्वा बहुबलिं स्वीकृतवान्। कृष्णः व्रजवासिभिः सह आत्मनं आत्मनः नमस्कृत्य, "एष पर्वतः रूपे प्रकटितः, अस्माकं अनुग्रहं दत्तवान्" इति उक्तवान्। स इच्छया रूपाणि धारयन् वने वसति, तं अवमानयन्तः मृत्युमानुषान् नाशयति; अतः अस्माकं गवां च रक्षायै तं नमामः। एवं वासुदेवेन प्रेरिताः गोपालाः कृष्णेन सह पर्वते, गवां, ब्राह्मणानां, यज्ञस्य च विधिपूर्वकं पूजनं कृत्वा, व्रजं प्रत्यागच्छन्। इति दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे चतुर्विंशतितमः अध्यायः समाप्तः। श्रीकृष्णः उवाच—माम् आत्मानं सर्वभूतहृदयं, आत्मप्रकाशं, स्वात्मना स्वस्मिन् पश्यन् दुःखभयात् विमुक्तः भविष्यसि। माता! तव सर्वकर्मशान्तये आत्मज्ञानं वक्ष्यामि; तेन भयात् पारं यास्यसि। कपिलः प्रजापतिः एवम् उक्त्वा, तुष्टः, दक्षिणतः प्रदक्षिणं कृत्वा वनं जगाम। स मुनिः मौनव्रतम् आस्थाय, आत्मन्येव आश्रितः, अनासक्तः, अग्निहीनः, स्थावरनिवासवर्जितः, भूमौ विचरन्। मनः ब्रह्मणि, यत् व्यक्ताव्यक्तयोः परे, गुणात्मकं सति निर्गुणं, एकभक्त्या ज्ञेयम्, समाहितम् अकरोत्। अहंकाररहितः, ममत्वरहितः, द्वन्द्वातीतः, समदर्शी, आत्मदर्शी, अन्तःशान्तः, स्थिरमनाः, शान्तसागरवत्। वासुदेवस्य सर्वज्ञस्य अन्तरात्मनः परमभक्त्या आत्मानं साक्षात्कृत्य, बन्धनात् मुक्तः अभवत्। सर्वेषु भूतेषु भगवन्तं आत्मरूपेण पश्यन्, सर्वाणि भूतानि भगवति आत्मनि च पश्यन्। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धे पूर्वार्धे चतुर्विंशतितमः अध्यायः समाप्तः।