जनाः कृत्यं स्वेच्छया चेच्छया च कुर्वन्ति। तत्र विदुषां कर्मणः सिद्धिः भवति, न तु अविदुषाम्। अतः हे प्रिय, एष यज्ञकर्म त्वया यः चिन्तितः, किमर्थम्? किमेतत् केवलं परम्परया आचर्यते? यथाहं पृच्छामि, तथा सम्यक् वक्तुम् अर्हसि। नन्दः उवाच— हे वत्स, इन्द्रः वर्षाणां प्रभुः, मेघाः तस्य रूपम्। ते जलं वृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि तर्पयन्ति, पुष्णन्ति च। वयं चान्ये च सः वर्षेश्वरः यज्ञद्रव्यैः सर्पिषा च पूज्यते। तस्मात् यज्ञशेषेण जनाः जीवन्ति, धर्मार्थकामानां साधनाय वर्षेश्वरः फलदः कारणम्। यः कश्चन एषः परम्परागतः धर्मः, स कामात्, लोभात्, भयात्, द्वेषात् वा परित्यजति, सः शुभं न लभते। एवं नन्दादीनां वचः श्रुत्वा, केशवः इन्द्रे कोपं संजनयन् पितरं प्रति उवाच— "जीवः कर्मणा जायते, कर्मणा एव लीयते; सुखं दुःखं भयम् अभयम् अपि कर्मणः एव। यदि कश्चिद् ईश्वरः अन्यस्य कर्मणः फलं ददाति, स अपि कर्तरि आश्रितः; अकुर्वतः तस्मिन् कः अधिकारः? स्वकर्मानुष्ठायिनां मध्ये इन्द्रस्य किम् प्रयोजनम्? सः तेषां स्वभावनियतं कर्म न परिवर्तयितुं शक्नोति। सर्वे जनाः स्वभावेन प्रवर्तन्ते; देवाः, असुराः, मनुष्याः च स्वभावस्थाः एव। जीवः उत्तमं वा अधमं वा शरीरं प्राप्य, कर्मणा एव कृत्यं त्यक्त्वा, कर्म एव शत्रुः, मित्रं, उभयं च। तस्मात् स्वधर्मे स्थित्वा स्वकर्मणा पूजनं कर्तव्यम्; येन जीवति सः एव अस्य दैवतम्। यः एकेन मार्गेण जीवितुं शक्तः सन् अन्यस्मिन् आश्रयं गच्छति, सः तस्मात् कल्याणं न प्राप्नोति, यथा पत्या विहीनायाः स्त्रियाः परपुरुषः। ब्राह्मणः ब्रह्मणि जीवेत्, क्षत्रियः पृथिवीपालने, वैश्यः वाणिज्ये, शूद्रः द्विजसेवायाम्। कृषिः, वाणिज्यम्, गोपालनं, व्याजेन धनग्रहणं, गीतम्—एतानि चत्वारि जीविकामार्गाः; वयं तु सदा गोपाल्यां प्रवृत्ताः। सत्त्वं, रजः, तमः—एते सृष्टिस्थितिलयकारणानि; रजसा विश्वं, विविधं जगत् उत्पद्यते। रजसा प्रेरिताः मेघाः सर्वत्र जलं वृष्ट्वा भूतानि पुष्णन्ति; तत्र इन्द्रस्य किं कार्यम्? नः नगरा न ग्रामाः न गृहानि; वयं सदा अरण्ये, वनगिरिषु वसामः। अतः गावः, ब्राह्मणाः, गिरिश्च यज्ञाय आरभ्यन्तां; इन्द्रपूजायाः द्रव्याणि अत्र एव युज्यन्ताम्। विविधानि पक्तानि, सुप्रसिद्धपायसानि, अपूपाः, पिष्टकाः, क्षीरान्नानि च सज्जीयन्ताम्। वेदविद्भिः ब्राह्मणैः अग्निषु विधिवत् हविः दीयताम्; तेषां विप्राणां महदन्नं, गावः च दत्ताः स्युः। अश्वपालादिभ्यः पतितेभ्यश्च यथायोग्यं दानं दीयताम्; पश्चात् यवाः गौःभ्यः दत्त्वा गिरौ बलिर्दीयताम्। सुशोभिताः, भुक्त्वा, अभ्यक्ताः, उत्तमवस्त्रधारिणः गावः, ब्राह्मणाः, अग्नयः, गिरिश्च प्रदक्षिणीकर्तव्याः। एष मे मतिः, यदि रोचते, तत् क्रियताम्; अयं यज्ञः गवां, विप्राणां, गिरेः, मम च प्रियः। शुकः उवाच— भगवतः वचः श्रुत्वा, यः कालरूपेण इन्द्रस्य गर्वं शमयितुम् इच्छन्, नन्दादयः तदुक्तं धर्म्यम् अङ्गीकृत्य सर्वं यथोक्तं चक्रुः। तैः ब्राह्मणाः स्वस्तिवाचनं कृत्वा, तानि द्रव्याणि गिरेः ब्राह्मणानां च यज्ञे प्रयुक्तानि। सर्वं सम्यक् दत्त्वा, यवान् गौःभ्यः श्रद्धया दत्त्वा, गवां गणान् पुरः कृत्वा गिरिं प्रदक्षिणीकृतवन्तः। सुशोभितरथारूढाः स्त्रियः कृष्णलीलां गायन्त्यः पुण्यश्लोकैः विप्रैः आशीर्वादान् प्राप्य ययुः। कृष्णः अपि गोपालानां विश्वासाय अन्यं रूपं धारयन्, "अहं गिरिः" इति वदन्, महान् सन् बहुबलिं स्वीकृतवान्। सः कृष्णः स्वात्मनात्मानं गिरिं नमस्कृत्य, "पश्यत, अयं गिरिः साकारः प्रकटितः, अस्मान् अनुगृहीतवान्" इति अवदत्। सः यदा इच्छेत् तदा रूपं धारयन्, अरण्ये वसन्, यः तं न पूजयति तं नाशयति; अतः अस्माकं, गवां च रक्षायै तं नमामः। एवं वासुदेवेन प्रेरिताः गोपालाः कृष्णेन सह गिरिं, गाः, विप्रान्, यज्ञं च विधिवत् कृत्वा व्रजं प्रत्यागच्छन्। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे चतुर्विंशोऽध्यायः समाप्तः। अपरेण, "मां आत्मानं सर्वभूतहृदयस्थितं स्वयंज्योतिः आत्मनात्मन्यवलोक्य, त्वं दुःखभयात् विमुक्तः भविष्यसि" इति श्रीभगवान् वदति। "अम्ब, अहं ते अध्यात्मविद्यां वक्ष्यामि, या सर्वकर्मशमनी; तया त्वं भयम् अतिक्रमिष्यसि।" मैत्रेयः उवाच— एवं कपिलेन प्रजापतिना उक्तः, सः संतुष्टः, तं प्रदक्षिणीकृत्य वनं जगाम। सः मौनव्रतं कृत्वा, केवलात्मन्याश्रितः, अनासक्तः पृथिव्यां विचरन्, अनग्निः, अनिकेतनः आसीत्। सः चित्तं ब्रह्मणि, या व्यक्ताव्यक्तयोः परा, गुणेषु रूपं दर्शयन्त्यपि निर्गुणा, एकाग्रभक्त्या अवस्थितवान्। अहङ्काररहितः, ममतारहितः, द्वन्द्वातीतः, समदर्शी, स्वात्मदृक्, अन्तःशान्तः, स्थिरचित्तः, शान्तसिन्धुवत् निर्लोलुपः। वासुदेवः सर्वज्ञः, अन्तर्यामी, तस्मिन् परमभक्त्या स्वात्मानं ज्ञात्वा बन्धनात् विमुक्तः अभवत्।