नन्दस्य पुत्रः श्रीकृष्णः पितरं नन्दं सस्नेहम् अपृच्छत् — "किं एषः कोलाहलः उत्पन्नः? कस्य अर्थम्, कस्य कृते, केन चायं यज्ञः क्रियते?" सः पुनः अत्युत्सुकः श्रोतुम् आसीत्, अतः पुनः पितरं याचते स्म — "पितः, अहं श्रवणाय उत्सुकः, तत्त्वेन कथय; धर्मिष्ठाः सर्वथा भक्ताः स्वकर्माणि न गुप्तयन्ति।" तत्रापि सः धर्मस्य स्वरूपं विवृणोति — "यो मित्रेषु, मध्यस्थेषु, शत्रुषु च उदासीनः, द्वेषं परित्यज्य समदर्शी, स एव आत्मवत् अन्यान् पश्यन् सखा इति कथ्यते।" कर्मणां स्वरूपं विवृण्वन् कृष्णः उक्तवान् — "जनाः कर्म जानन्ति वा न वा; विवेकिनां कर्म सिद्ध्यति, अज्ञानिनां तु न।" तस्मात् पुनः यज्ञस्य प्रयोजनं पृच्छति — "किम् अस्य यज्ञस्य प्रयोजनम्? किम् वा केवलं परम्परया? यथा पृच्छामि, तत्त्वेन कथय।" ततः नन्दः प्रत्युवाच — "इन्द्रः वर्षस्य स्वामी; मेघाः तस्य स्वरूपम्। तैः वर्षः सृष्टः, येन सर्वे प्राणी हृष्टाः तिष्ठन्ति। तं वर्षदं स्वामिनं वयं च अन्ये च हविषा, स्नेहेन, यज्ञोपकरणैः पूजयामः। तस्य अवशिष्टेन जनाः धर्मार्थकामाय जीवन्ति; मानवस्य प्रयत्नस्य फलदायकः इन्द्रः।" सः पुनः शास्त्रानुसारं कथयति — "यः परम्परया आगतं धर्मं कामात्, लोभात्, भयात्, द्वेषात् वा त्यजति, सः शुभम् न प्राप्नोति।" शुकः पुनः कथयति — "नन्दस्य व्रजवासिनां च वचनं श्रुत्वा, केशवः इन्द्रे कोपं जनयन् पितरं सम्बोधयामास।" श्रीभगवान् उवाच — "जीवः कर्मणि जायते, कर्मणि लीयते; सुखं, दुःखं, भयम्, अभयम् च केवलं कर्मणः फलम्। यदि कश्चित् स्वामी अन्येषां कर्मणां फलदायकः अस्ति, सः अपि कर्तुः आश्रितः; अकर्मणः तस्य शक्तिः नास्ति।" "स्वकर्मानुसारीणां जनानां इन्द्रः किम् करिष्यति? सः स्वभावेन नियतः, स्वभावस्य विधानं न बदलयितुम् शक्नोति।" सः पुनः प्रकृतिस्वरूपं विवृणोति — "जनाः स्वभावानुसारं कर्म कुर्वन्ति; देवाः, दानवाः, मनुष्याः सर्वे स्वस्वभावे स्थिताः।" "जीवः उच्चावचं शरीरं प्राप्य कर्मणा एव क्रियते, त्यजते; मित्रः, शत्रुः, मध्यस्थः वा — कर्म एव गुरु: स्वामी च। तस्मात् स्वधर्मे स्थित्वा कर्मणा पूजनीयम्; येन जीवः जीवति, स एव तस्य देवता।" "यः एकेन मार्गे जीवितं शक्नोति, अन्येन निर्भरः भवति, तस्य शुभम् न सिध्यति, यथा पतिता स्त्री उपपतिना। ब्राह्मणः ब्रह्मणि जीवेत्, क्षत्रियः भूमिपालनम्, वैश्यः व्यापारम्, शूद्रः द्विजसेवया।" "कृषिकर्म, व्यापारः, गोपालनम्, व्याजेन दानम्, संगीतं च — चत्वारि जीविकायाः प्रकाराः; वयं सर्वदा गोपालने प्रवृत्ताः।" "सत्त्वं, रजः, तमः — त्रीणि कारणानि: स्थित्युत्पत्तिसंहारस्य; रजसः प्रेरणया विश्वम् उत्पद्यते, विविधं जगत्, अन्योन्येन। रजसा प्रेरिताः मेघाः सर्वत्र वर्षं कुर्वन्ति; तेनैव प्राणीणां पुष्टिः — इन्द्रः किम् करिष्यति?" "न वयं नगरं, ग्रामं, गृहं वा; वने एव वसामः, प्रियः, वनेषु पर्वतेषु च। तस्मात् गवां, ब्राह्मणानां, पर्वतस्य च यज्ञः आरभ्यताम्; इन्द्रस्य पूजायाः द्रव्याणि तस्मै प्रयुज्यताम्।" "विविधं पक्वान्नं रच्यताम् — सूपाः, पायसाः, अपूपाः, तण्डुलाः, क्षीरान्नानि च। अग्निषु वेदविद् ब्राह्मणैः सम्यक् आहुति: दीयताम्; उत्तमं भोजनं, गोदानं च तेषु क्रियताम्।" "अन्येषु अश्वपालेषु, पतितेषु, चाण्डालेषु च यथायोग्यं दानं दीयताम्; गोभ्यः यवः दत्त्वा पर्वते यज्ञः क्रियताम्।" "सुसज्जिताः, भोजनं कृत्वा, गन्धानुलिप्ताः, सुवस्त्रधारिणः, गवां, ब्राह्मणानां, अग्नीनां, पर्वतस्य च प्रदक्षिणा क्रियताम्।" "एषा मम मतिः, प्रियः; यदि रुच्यते, क्रियताम्। एषः यज्ञः गवां, ब्राह्मणानां, पर्वतस्य च प्रियः, मम च।" शुकः पुनः कथयति — "एवं भगवता कालरूपेण इन्द्रस्य गर्वं शमयितुम् इच्छता उक्तं श्रुत्वा, नन्दः व्रजवासिनः च तद् उचितं मन्यन्ते स्म।" "ततः सर्वं यथोक्तं मधुसूदनेन कृतम्; ब्राह्मणैः शुभाशिषः पठिताः, तानि द्रव्याणि पर्वते ब्राह्मणेषु च प्रयुक्तानि।" "सर्वदानानि सम्यक् दत्त्वा, गोभ्यः यवः श्रद्धया दत्त्वा, पशुगणं पुरः स्थाप्य पर्वते प्रदक्षिणा कृताः।" "सुसज्जितेषु रथेषु स्त्रियः कृष्णलीलां गीत्वा पुण्यब्राह्मणानां आशीर्वादं प्राप्ताः।" "कृष्णः गोपालानां विश्वं प्रोत्साहयन् अन्यरूपं धारयित्वा 'अहं पर्वतः' इति घोषयन्, विशालरूपेण बहूनि द्रव्याणि स्वीकृतवान्।" "व्रजवासिनैः सह कृष्णः आत्मनं आत्मनः नमस्कृतवान् — 'पश्य, पर्वतः साकारः अभवत्, अस्माकं कृपां दत्तवान्।'" "सः इच्छया रूपाणि धारयन् वने वसति, यः तं अवमानयति, तं नाशयति; तस्मात् अस्य, अस्माकं, गवां च रक्षणाय नमः।" "एवं वासुदेवप्रेरिताः गोपालाः कृष्णेन सह पर्वते, गवां, ब्राह्मणानां, यज्ञस्य च विधिवत् क्रिया कृत्वा व्रजं प्रत्यागच्छन्।" "इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे चतुर्विंशोऽध्यायः समाप्तः।" "मां आत्मानं सर्वभूतहृदयस्थितं आत्मप्रकाशं स्वस्मिन्स्वया पश्यन्, दुःखभयात् विमुक्तिं प्राप्स्यसि।" "माते, अहं तव अध्यात्मविद्यां कथयिष्यामि, या सर्वकर्मणां शान्तिं ददाति; तया भयम् अतिक्रमिष्यसि।" मैत्रेयः उवाच — "एवं कपिलेन प्रजापतिना उक्तः, सन्तुष्टः, तं दक्षिणतो प्रदक्षिणीकृत्य वनं गतः।" "सः मौनव्रतं आस्थाय केवलं आत्मन्याश्रितः, अनासक्तः भूमौ विचरन् अग्निहीनः, स्थिरगृहहीनः च।