शुक उवाच—भगवान् श्रीकृष्णः बलरामेण सहितः व्रजे निवसन् तत्र गोपालानां व्रजवासिनां च इन्द्रयागाय समारम्भं कुर्वतां चेष्टां निरीक्ष्य तत्र समुपविवेश। सर्वज्ञः सर्वात्मा स भगवान् विनयपूर्वकं नन्दादीन् वृद्धान् समीपं गत्वा पप्रच्छ। स उवाच—"किं तात एषः संकल्पः सम्प्राप्तः? कस्य हेतोः, कस्यार्थं, केन वा अयं यज्ञः क्रियते? अहम् एतद् ज्ञातुम् अतीव इच्छामि, तत्त्वेन श्रोतुम् उत्सुकः अस्मि। धर्मिष्ठाः सर्वथा भक्ताः स्वकर्म न गुप्तयन्ति। यो मित्रमध्यमारिपक्षेषु उदासीनः समदर्शी च, स एव खलु सखा इत्युच्यते, आत्मवत् परेषु अपि। जनाः कृत्स्नं कर्म जानन्ति अजानन्ति च; विदुषां कर्मणः सिद्धिः, मूढानां तु न तथा। अतः किं तात, एषः यज्ञविधिः किमर्थं निश्चितः? किम् एषः केवलं परंपरया प्रवृत्तः? यथाशक्ति, यथाश्रु, तत्त्वेन ब्रूहि। नन्द उवाच—इन्द्रः देवः वर्षेशः, मेघाः तस्यैव रूपम्। ते जलं वृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि प्रीणन्ति पोषयन्ति च। तस्मात् वयं चान्ये च वर्षदां पतिं हविषा, स्नेहेन, द्रव्यैः च यजामः। तस्मात् शिष्टेन जीवामः, धर्मार्थकामानां कृते; मानवकर्मणां फलेषु वर्षेश एव कारणम्। योऽयं परंपरागतं धर्मं त्यजेत्—कामात् लोभात् भयात् द्वेषात् वा—स शुभं न प्राप्नोति। शुक उवाच—एवं नन्दस्य व्रजवासिनां च वचनं श्रुत्वा केशवः इन्द्रेण कोपं सञ्जनयन् पितरं प्रति वाक्यम् अभाषत। श्रीभगवान् उवाच—कर्मणा एव जीवः जायते, कर्मणा एव लीयते; सुखं दुःखं भयम् अभयम् च कर्मणः एव उत्पाद्यते। यदि कश्चित् देवः अन्येषां कर्मणां फलदः, सः अपि कर्तुः अधीनः; अकर्तुः तु तस्य सामर्थ्यं नास्ति। स्वकर्मानुष्ठायिनां मध्ये इन्द्रस्य किं प्रयोजनम्? स्वभावेन नियतं यत्, तत्र सः कर्तुं न समर्थः। जनाः स्वभावेन प्रवर्तन्ते; तेन एव सर्वं—देवा, दानवा, मनुष्याः—स्वे स्वे स्थाने तिष्ठन्ति। जीवः उच्चावचं शरीरं प्राप्य कर्मणा एव प्रवर्तते, त्यजति च; सखा, शत्रु, उदासीनः—कर्मैव गुरुर्भवति, ईश्वरः च। अतः स्वकर्मणा एव पूज्यं पूजयेत्, स्वधर्मे स्थितः; येन जीवति, तत् एव तस्य देवता। यः एकेन मार्गे जीवितुं शक्तः, अन्यत्र आश्रितः भवति, सः न सुखं प्राप्नोति, यथा पतिव्रता पत्या विहीनः न प्रीति। ब्राह्मणः ब्रह्मणि जीवेत्, क्षत्रियः पृथिवीपालने, वैश्यः वाणिज्ये, शूद्रः द्विजसेवने। कृषिकर्म, वाणिज्यं, गोपालनं, वित्तवृद्धिः, गीतकर्म च—एतेषु चत्वारः जीविकाविधयः; अस्माकं तु गोपालनं मुख्यं। सत्त्वं रजः तमः च—एते रक्षणसृष्टिसंहारकारणानि; रजसा एव जगत्, विविधं विश्वं, उत्पद्यते। रजसा प्रेरिताः मेघाः सर्वत्र वृष्टिं कुर्वन्ति; तेनैव भूतानि जीवन्ति—इन्द्रः तत्र किं करोति? नः नगरा न ग्रामाः न गृहाणि; वयं वनवासिनः सदा, वने गिरेः समीपे वसामः। अतः, गोब्राह्मणगिरिं प्रति यज्ञ आरभ्यताम्; इन्द्रपूजायाः द्रव्याणि अत्रैव विनियुज्यन्ताम्। विविधानि शाकान्नपायसानि सुसिद्धानि, अपूपान्, तण्डुलान्, सर्पिष्मन्ति, दधिसर्पिर्मिश्राणि च समाचर्यन्ताम्। वेदविद्भिः ब्राह्मणैः यथाविधि अग्निषु हविः प्रीयताम्; तेषां चान्नं गोदानं च सम्यक् प्रदीयताम्। अन्येषां च अश्वपालानां, पतितानां, चाण्डालानां यथायोग्यं दत्तव्यं; पश्चात् गवेभ्यः यवाः दत्त्वा गिरेः होमः क्रियताम्। अलङ्कृताः, सुपुष्टाः, स्नेहिता, शुभवस्त्रधारिणः, गवां ब्राह्मणानां अग्नीनां च गिरेः च प्रदक्षिणां कुर्वन्तु। एष मे मतम्, यदि रोचते, तदा क्रियताम्; एष यज्ञः गोब्राह्मणगिरिकृष्णप्रियः। शुक उवाच—एवं भगवानः कालरूपः इन्द्रगर्वनाशाय उक्तवान्; तस्य वचनं नन्दादयः युक्तमिति स्वीकृत्य यथोक्तं सर्वं कृतवन्तः। ब्राह्मणैः स्वस्तिवाचनं कृत्वा, तैः एव द्रव्यैः गिरिं ब्राह्मणांश्च पूजयामासुः। यथाविधि सर्वदानेषु कृताः, गवेभ्यः यवाः दत्त्वा, गवां गणं पुरतः स्थाप्य गिरिं प्रदक्षिणमकुर्वन्। सुवेषयुक्तेषु रथेषु आरूढाः स्त्रियः कृष्णलीलां गायन्त्यः पुण्यश्लोकानां ब्राह्मणानां आशीर्वादं प्राप्नुवन्। श्रीकृष्णः चान्यरूपं धारयन्, गोपालानां विश्वासाय 'अहं गिरिः' इति प्रकटयन्, महद्रूपेण बहून्युपहारान् स्वीकृतवान्। व्रजवासिभिः सह तस्मै आत्मन्यात्मनं नमस्कृत्य, 'पश्यत, अयं गिरिरुपेत्य साकारः अस्मान् अनुगृह्णाति' इति वदन्। सः स्वेच्छया रूपाणि गृह्णन् वने वसति, तं निन्दतः मृत्युलोकान् विनाशयति; तस्मात् अस्माकं गवां च रक्षार्थं तस्मै वयं नमामः। एवं वासुदेवप्रेरिताः गोपालाः कृष्णेन सह गिरिं, गाः, ब्राह्मणान्, यज्ञं च यथाविधि समाप्य व्रजं प्रत्यागच्छन्। एवमष्टाविंशतितमे अध्याये दशमे भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां समाप्तिः। सर्वेषां हृदि स्थितं आत्मानं, स्वप्रकाशं, मां आत्मना आत्मनि पश्यन्, त्वं शोकभयात् मुक्तिं प्राप्स्यसि। अम्ब, अहं ते ज्ञानं प्रवक्ष्यामि, यत् सर्वकर्मशमं शुभम्; तेन त्वं भीमं संसारं तरिष्यसि।