यदा धर्मपत्नी द्रौपदी तथा महात्मानः पाण्डवाः दुःखस्यान्तः कारणं विचिन्तयन्तः, आत्मनः सुखदुःखयोः कारणमात्मानमेव मन्यन्ते। यदि कर्म सुखदुःखयोः कारणं स्यात्, तर्हि आत्मनः का चिन्ता? यतो हि कर्म जडचेतनयोः प्रवर्तते, शरीरं तु त्वक्मात्रं, आत्मा च साक्षिणः सुपर्णवत् स्थितः। कोऽत्र कोपस्य पात्रं? कर्म मूलं न भवति। यदि कालः सुखदुःखयोः कारणं स्यात्, तर्हि आत्मनः का चिन्ता? कालः हि आत्मनः स्वरूपमेव। यथा वह्नेरौष्ण्यं न, हिमस्य शैत्यमपि न, एवं द्वैतमपि न परस्य। कोऽत्र कोपस्य पात्रं? द्वैतस्य पराधीनता नास्ति। परमात्मनः, सर्वातीतस्य, कुतश्चिदपि, कस्यचित् प्रकारेण वा, द्वैतं न जायते। यथा अहमेवं, तथा जन्ममरणचक्रं; एवं जागृतः पुरुषः पञ्चभूतानि न बिभेति। एवं परमात्मनि परां भक्तिं, या प्राचीनैः महर्षिभिः आचरिता, आश्रित्य, अहं अतीव दुस्तरं तिमिरं मुकुन्दपादसेवया तरिष्यामि। एवमुक्त्वा, भगवान् उवाच—यः पुरुषः सर्ववस्तुषु उदासीनः, सर्वत्यागी, अश्रान्तः, पृथिव्यां परिव्रजन्, दुष्टैः परित्यक्तः अपि स्वधर्मे स्थितः, स एवेदं श्लोकं उवाच। न हि अन्यः कश्चन आत्मनः सुखदुःखयोः कारणम्; मित्रमध्यस्थशत्रवः सर्वेऽपि संसारमोहात् कल्पिताः। तस्मात्, हे प्रिय, सर्वेन्द्रियैः मय्यावस्थितबुद्ध्या मनः संयम्य, एष योगस्य सारः। यः कश्चिद् ब्रह्मणि स्थितः, एकचित्तेन धृत्वा, जपति, शृणोति वा, मुनिना गीतं गीतं, स द्वन्द्वैः न बाध्यते। एवं शुकदेवः उवाच—भगवान् श्रीकृष्णः बलरामेण सह तत्र वसन्, गोकुलेन्द्रियज्ञस्य विधायिनं ददर्श। स सर्वज्ञः सर्वात्मा भगवान्, नन्दादीन् वृद्धान् विनयेन उपसृत्य पप्रच्छ। पितः, किमिदं कलकलं जातम्? कस्य हेतोः, कस्यार्थं, केन वा अयं यज्ञः क्रियते? पितः, अतीव श्रोतुमिच्छामि; कृपया कथय, श्रोतुम् उत्सुकः अस्मि। धर्मात्मानः सर्वथा भक्ताः स्वकर्म न गुह्ययन्ति। यो मित्रमध्यस्थशत्रुषु उदासीनः, समदर्शी, वैरं वर्जयन्, स एवात्मवत् अन्येषु सखारूपः। जनाः स्वकर्माणि ज्ञात्वा अज्ञात्वा च कुर्वन्ति; विदुषां कर्मणः सिद्धिः, अविदुषां तु न तथा। तर्हि, किमर्थं युष्माभिः अयं विधिः चिन्तितः? किमु केवलं परम्परया? यथोच्यते, तत्त्वतः कथय। नन्दः उवाच—इन्द्रः वर्षेश्वरः देवः, मेघाः तस्य रूपम्; ते जलं सृजन्ति येन सर्वे प्राणी सन्तुष्टाः सन्ति। वयं चान्ये च तं वर्षेश्वरं स्वामिनं हविषा, द्रव्यैः, घृतेन च पूजयामः। तस्मात् अवशिष्टेनैव जीवाः त्रिवर्गसाधनाय वर्तन्ते; मानवकर्मणां फलदः स वर्षेश्वरः। यो हि एष धर्मः परम्परया आगतः, तं कामलोभभयद्वेषैः त्यजन्, स शुभं न प्राप्नोति। शुकः उवाच—एवं नन्दगोपवचः श्रुत्वा, केशवः इन्द्रे रोषं प्रेरयन्, पित्रे प्रोवाच। भगवान् उवाच—भूतस्य जन्माप्ययं कर्मणा भवति; सुखदुःखभयक्षेमाः कर्मणः एव स्यात्। यदि कश्चिद् अन्यः स्वकर्मणां फलदः ईश्वरः स्यात्, तर्हि सापि कर्तुः अधीनः; अकर्तुः तु कः प्रभुः? यः स्वकर्मानुसारिणः जनाः, तेषु इन्द्रस्य किमपि प्रयोजनम्? स्वभावविहितं न शक्नोति परिवर्तयितुम्। सर्वे जनाः स्वभावेन प्रवर्तन्ते; देवासुरमानुषाः अपि स्वस्वभावस्थाः एव। भूतः उच्चावचं शरीरं प्राप्य, कर्मणा कुर्यात् त्यजेत् च; मित्रशत्रुमध्यस्थाः अपि, कर्मैव गुरुर्भवति। तस्मात् स्वधर्मे स्थित्वा, स्वभावकर्मणा पूजां कुर्यात्; येन जीवति, स एव देवता। यो जीविकां अन्यतः लभमानः, साधनं सन्त्यज्य, अन्यत्र प्रवर्तते, स तस्मात् न श्रेयः लभते, यथा परपुरुषगामिनी नारी न। ब्राह्मणः ब्रह्मणि जीवेत्, क्षत्रियः पृथिवीपालने, वैश्यः वाणिज्ये, शूद्रः द्विजसेवने। कृषिः, वाणिज्यं, गोपालनम्, व्याज्यं, गीतं च; चत्वारः जीविकाविधयः, तेषु वयं गोपाल्यां सदा प्रवृत्ताः। सत्त्वं, रजः, तमः—एते रक्षणसृष्टिसंहारकारणानि; रजसः प्रेरणया विविधं जगत् उत्पद्यते। रजसा प्रेरिताः मेघाः सर्वत्र जलं सृजन्ति; तेनैव प्राणीणां पुष्टिः, तर्हि इन्द्रस्य किं कार्यम्? न वयं नगरं ग्रामं वा गृहं वा; वने सदा वसामः, वनेषु गिरिषु च। तस्मात्, गवां, ब्राह्मणानां, गिरिं प्रति यज्ञः क्रियताम्; इन्द्रद्रव्यैः अयं यज्ञः क्रियताम्। विविधानि पक्तानि, सुप्यं, पायसानि, अपूपान्, पूपान्, सर्पिष्पाकान् च सज्जीयन्ताम्। वेदविद्भिः ब्राह्मणैः होमाः विधिवत् क्रियन्ताम्; तेषां पूजायै उत्तमं भोजनं, गवां च दानं दीयताम्। अश्वपालान्, चाण्डालान्, पतितान् च, यथायोग्यं दानानि दीयन्ताम्; पश्चात् गवेभ्यः यवाः दत्ताः, गिरिं प्रति बलिः क्रियताम्। सर्वे अलङ्कृत्य, भुक्त्वा, स्नेहिता, सुहिता, उत्तमवस्त्रधारिणः, गवां ब्राह्मणानां वह्नीनां गिरिं च परिक्रामन्तु। एष मे मतम्, यदि रोचते, तर्हि क्रियताम्; अयं यज्ञः गवां, ब्राह्मणानां, गिरिं, मम च प्रियः। शुकः उवाच—एवं भगवानः कालरूपः इन्द्रमदविनाशनाय उक्तवान्; तच्छ्रुत्वा नन्दादयः तदुक्तं यथावत् अङ्गीकृत्य। ते सर्वं यथोक्तं मधुसूदनस्य आज्ञया, ब्राह्मणानां आशीर्वचनैः, तैः द्रव्यैः गिरिं, ब्राह्मणांश्च पूजयामासुः। सर्वदानेषु विधिवत् कृतानि, गवेभ्यः यवाः सस्नेहं दत्ताः; पशुपालान् अग्रे स्थाप्य, गिरिं परिक्रामन्ति स्म।