एवं कंसभीतेषु तेषु स्वदोषस्मरणादपि, श्रीकृष्णस्य अवमाननं कृत्वापि, तेषां कृष्णदर्शनाभिलाषः न कदापि व्यभिचरित। तदैव तैः चिन्तितं यत् यदि ग्रहाः सुखदुःखयोः कारणं स्युः, तर्हि आत्मनः कः सम्बन्धः? पण्डिताः वदन्ति यः ग्रहैः केवलं ग्रहाः एव प्रभाविताः, न तु आत्मा; अतः कोपः कस्य प्रति क्रियताम्? यदि कर्मैव सुखदुःखयोः कारणं स्यात्, तर्हि अपि आत्मा तत्र किम्? कर्म जडचेतनयोः विभागः; शरीरं तु चर्ममात्रं, आत्मा तु साक्षात् सुपर्णः; अतः कोपः कस्य प्रति क्रियताम्? कर्म मूलं नास्ति। यदि कालः सुखदुःखयोः कारणं स्यादपि, तर्हि आत्मनः तत्र कः सम्बन्धः? कालः हि आत्मनः स्वरूप एव; यथा अग्नेश्चोष्णता, हिमस्य शीतता न तु अन्यस्य धर्मः, एवं द्वैतं परस्य नास्ति, कस्य कोपः क्रियताम्? न हि कस्यचित् क्वापि क्वापि अपि परमहंसस्य द्वैतबुद्धिः जायते, यः सर्वातीतः परमात्मा अस्ति। यथाऽहम्, तथा जन्ममृत्युचक्रं; अतः जाग्रतः जनस्य पञ्चभूतादिषु भीः न भवति। अहम् अपि अस्य परभक्तेः आश्रयणेन, या प्राचीनैः मुनिभिः आचरिता, मुक्तिपथं गच्छामि; मुकुन्दपादसेवनया इमां दुस्तरां तमःसागरं तरिष्यामि। एवं विरक्तः, सर्ववस्तुविहीनः, क्लेशरहितः, पृथिव्यां परिव्राजकः, दुष्टैः परित्यक्तोऽपि, स्वधर्मे स्थिरः सन्, मुनिः इमां गाथां उक्तवान्। आत्मनः एव सुखदुःखयोः कारणं नान्यः; सुहृदः, मध्यस्थाः, शत्रवः इत्यादयः सम्सारमोहजन्याः एव। अतः, प्रियः, सर्वभावेन बुद्ध्या युक्त्वा मनः मयि संयच्छ; एष योगस्य सारः। यः कश्चन धारणया, जपेन, श्रोतव्येन वा ब्रह्मनिष्ठया मुनिना गीतां गीतां श्रुणोति, सः द्वन्द्वैः न बाध्यते। शुक उवाच—एवं भगवान् बलरामसहितः तत्र वसन्, गोकुलेन्द्रयज्ञायै गोपालान् प्रचेष्टमानान् अपश्यत्। सर्वज्ञः स भगवान्, सर्वात्मा, सर्वदर्शी, विनीतः सन्, नन्दादीन् वृद्धान् समीपं गत्वा पप्रच्छ। "किं एष कोलाहलः, कस्य हेतोः, कस्यार्थं, केनायं यज्ञः क्रियते?" इति पितरं पप्रच्छ। "एष मे महतीच्छा श्रोतुम्; कृपया कथय, श्रोतुम् उत्सुकः अस्मि। धर्मात्मानः स्वकर्म न गुप्तयन्ति।" पुनः स भगवान् वदति—"यो हि मित्रमध्यस्थशत्रुषु उदासीनः, समदर्शी, द्वेषरहितः, सः खलु आत्मवत् सर्वेषु सुहृद् इत्युच्यते।" "जनाः किञ्चिद् अज्ञात्वा, किञ्चिद् ज्ञात्वा कर्म कुर्वन्ति; पण्डितानां कर्म फलदं, मूढानां तु न। तस्मात्, किं कर्तव्यं, किं वा परम्परया क्रियते, इति मे पृच्छतः सम्यक् वक्तुम् अर्हसि।" नन्द उवाच—"इन्द्रः वर्षेश्वरः; मेघाः तस्य रूपम्; ते जलं वृष्ट्वा सर्वान् प्राणिनः तोषयन्ति, जीवन्ति च। तं वर्षेश्वरं वयं यज्ञैः हविभिः पूजयामः। तस्मात् अवशिष्टेनैव जनाः त्रिवर्गसाधनाय जीवन्ति; पौरुषे कर्मणि वर्षेश्वरः एव फलदाता। परम्परया प्राप्तं धर्मं यः कामक्रोधलोभद्वेषैः त्यजेत्, सः सुकृतं न प्राप्नोति।" शुक उवाच—एवं वचः श्रुत्वा नन्दादिगोपैः, केशवः इन्द्रदर्पनाशाय तान् प्रति कोपं सञ्जनयन् पितरं उवाच। भगवानुवाच—"जीवः कर्मणैव जायते, कर्मणैव लीयते; सुखदुःखभयक्षेमाः कर्मणः एव। यदि कश्चित् ईश्वरः अन्येषां कर्मफलदः, सः अपि कर्तुः आधीनः; अकुर्वतः तस्य किं सामर्थ्यम्? स्वकर्मानुष्ठायिनां मध्ये इन्द्रस्य किं प्रयोजनम्? स्वभावेन नियन्त्रिताः जनाः कुर्वन्ति; देवासुरमानुष्याणां सर्वेषां स्वभाव एव प्रतिष्ठा।" "जीवः उच्चनीचदेहे प्राप्ते कुर्वन् त्यजति; मित्रं वा शत्रुं वा मध्यस्थं—कर्मैव गुरुर्भवति। तस्मात्, स्वधर्मे स्थित्वा, स्वकर्मणा एव पूजां कुर्यात्; येन जीवति, स एव देवता। यः स्वजीविकायाः अन्यमार्गं व्रजति, सः न सुखं प्राप्नोति, यथा पतिव्रता परपुरुषं न प्राप्नोति। ब्राह्मणः ब्रह्मणि, क्षत्रियः भूमिपालनं, वैश्यः वाणिज्ये, शूद्रः द्विजसेवायाम् जीवेत्। कृषिः, वाणिज्यं, गोपालनं, व्याजवृत्तिः, गीतं च—एतेषां चतुर्णां वृत्तीनां वयं गोपालनं कृत्वा जीवामः।" "सत्त्वं रजस्तमांसि च स्थित्युत्पत्तिविनाशहेतवः; रजसः सृष्टिः, विविधं विश्वं, अन्योन्येन। रजसा प्रेरिताः मेघाः सर्वत्र जलं वृष्ट्वा भूतानां पोषणं कुर्वन्ति; तत्र इन्द्रस्य किं सामर्थ्यम्? वयं न नगरं, न ग्रामं, न गृहं, किंतु वने वसामः; तस्मात्, गवां, ब्राह्मणानां, गिरिं प्रति च यज्ञः क्रियताम्; यानि इन्द्रपूजनार्थं संगृहीतानि, तैः एव अयं यज्ञः क्रियताम्।" "विविधाः पायसाः, सूपाः, पिष्टकाः, अपूपाः, क्षीरान्नानि च सिद्ध्यन्ताम्। वेदवित् ब्राह्मणैः यथाविधि अग्नौ होमः क्रियताम्; तेषां महाप्रसादो, गोदानं च दीयताम्। अश्वपालादिभ्यः, पतितेभ्यः, यथायोग्यं दानानि दीयन्ताम्; गवेभ्यः यवाः दत्ताः, ततः पर्वतेऽपि बलिः क्रियताम्।" "सर्वे अलङ्कृताः, स्नाताः, सुशुभ्रवस्त्रधारिणः, गवां, ब्राह्मणानां, अग्नीनां, गिरिं च प्रदक्षिणं कुर्वन्तु। एष मे मतम्—यदि रोचते, तर्हि क्रियताम्; अयं यज्ञः गवां, ब्राह्मणानां, गिरिं च मम च प्रियतमा।" शुक उवाच—एवं भगवानः कालरूपः इन्द्रस्य दर्पहरणाय यदुक्तवान्, तत् नन्दादयः सम्यक् मेनिरे।