भगवान् आदिपुरुषः स्वमायया मोहितचित्तानां तत्त्वमज्ञानानां दोषान् नूनं क्षमते। एवं ते स्वकृतमपराधं स्मरन्तः, कृष्णस्य उपेक्षां कृत्वापि, कंसभीत्या न विचलिताः, अच्युतदर्शनाभिलाषे स्थिताः। यदि ग्रहाः पुरुषस्य सुखदुःखयोः कारणं स्युः, आत्मनः तु कः सम्बद्धः? हि, पण्डिताः वदन्ति—ग्रहाः केवलं ग्रहान् बाधन्ते; अतः कस्य कोपः क्रियेत? यदि कर्म पुरुषस्य सुखदुःखयोः कारणं स्यात्, आत्मनः तु कः सम्बद्धः? कर्म हि जडचेतनयोः प्रवर्तते, शरीरं त्वचमात्रम्, आत्मा तु साक्षी सुपर्ण इव; कस्य कोपः? कर्म मूलं नास्ति। यदि कालः पुरुषस्य सुखदुःखयोः कारणं स्यात्, आत्मनः तु कः सम्बद्धः? कालः ह्यात्मस्वरूपः; यथा अग्नेः दाहो न तस्य स्वभावः, हिमस्य शैत्यं न तस्य; द्वैतं परस्य नास्ति, कस्य कोपः? न कस्यापि क्वापि कदाचन परमात्मनः, सर्वातीतस्य, द्वैतं जायते। यथा अहम्, तथा जन्ममरणचक्रं; जागरूकः तत्त्वदर्शी भूतानां न बिभेति। एतां परमां भगवति भक्ति-युक्तिं, या प्राचीनैः मुनिभिः आचरिता, आश्रित्य, अहम् अपारं तमः सेतुं मुकुन्दपादसेवनात् तरिष्यामि। भगवान् उवाच—निःस्पृहः, निरुपधिः, क्लेशरहितः, भूमौ परिव्राजकः, पापिभिः अपि तिरस्कृतः, स्वधर्मे स्थितः, मुनिः एतत् श्लोकं उवाच। नान्यः कश्चन आत्मनः सुखदुःखयोः कारणं, सखा, मध्यस्थः, शत्रुश्च, सर्वं संसारमोहजन्यं। तस्मात्, प्रिय, सर्वात्मना बुद्ध्या मयि स्थित्या मनः संयम्य, एष योगस्य सारः। यः एकचित्तः एतां ब्रह्मनिष्ठया मुनिना गीतां धारयति, पठति, शृणोति वा, स द्वन्द्वैः न बाध्यते। शुक उवाच—भगवान् बलरामसहितः तत्र निवसन्, गोकुलवासिनां इन्द्रयागसज्जां दृष्ट्वा। सर्वज्ञः, सर्वात्मा, सर्वदर्शी, विनयेन नन्दादीन् वृद्धान् उपेत्य पप्रच्छ। "किं तात, अयं कोलाहलः कस्य निमित्तम्? कस्यार्थम्, कस्य च इयं यागः क्रियते?" "तात, श्रोतुम् इच्छामि, ब्रूहि, श्रवणलालसः अस्मि। धर्मात्मानः सर्वथा भक्ताः स्वकर्म न गूढयन्ति। यो मित्रमध्यस्थशत्रुषु उदासीनः, समदर्शी, वैरं वर्जयन्, स एव सखा, आत्मवत् परेषु। जनाः अजानन्तः अपि, जानन्तः अपि, कर्म कुर्वन्ति; पण्डितस्य कर्म सिध्यति, मूढस्य न सिध्यति। तस्मात्, कः अयं यागः, किं वा परम्परया? यथोक्तं ब्रूहि।" नन्द उवाच—"इन्द्रः देवः वर्षस्य अधिपः, मेघाः तस्य रूपम्; ते जलं सिञ्चन्ति, येन सर्वे प्राणी प्रहृष्टाः, पोष्यन्ते। वयं चान्ये च तं वर्षदं स्वामिनं हविषा, स्नेहेन, यागेन पूजयामः। तस्य अवशिष्टेन जनाः त्रिवर्गार्थं जीवन्ति; मानवकर्मणां फलेषु वर्षदेवः कारणम्। यो पुरुषः परम्परागतं धर्मं कामलोभभीर्द्वेषात् त्यजति, स शुभं न प्राप्नोति।" शुक उवाच—एवं नन्दगोपवचनं श्रुत्वा, केशवः इन्द्रे रोषम् उत्पाद्य, पितरं प्रति वाक्यम् उवाच। भगवान् उवाच—"भूतः कर्मणा जायते, कर्मणा एव लीयते; सुखदुःखभयक्षेमाः कर्मणः एव। यदि कश्चन देवः परकर्मफलदाता स्यात्, स अपि कर्तुः अधीनः; अकुर्वतः तस्य सामर्थ्यं नास्ति। स्वकर्मानुसारिणां भूतानां इन्द्रः किमर्थं? स्वभावनियतं न शक्नोति विपरीतुम्। जनाः स्वभावनियता एव कर्म कुर्वन्ति; देवासुरमानुषाः स्वभावे स्थिताः। भूतः उच्चावचं शरीरं प्राप्य, कर्मणा करोति, त्यजति च; सखा, शत्रु, मध्यस्थः—कर्मैव गुरुर्बन्धुः। तस्मात्, स्वभावस्थितः, स्वकर्मणा पूजां कुर्यात्; येन जीवति साक्षात्, स एव देवता। यो एकमार्गे जीवितोपायः सन्, अन्यत्र आश्रयते, तस्य कल्याणं न स्यात्, यथा पतिता स्त्री परपुरुषात्। ब्राह्मणः ब्रह्मणि जीवेत्, क्षत्रियः भूमिपालनात्, वैश्यः वाणिज्यात्, शूद्रः द्विजसेवनात्। कृषिः, वाणिज्यं, गोपालनं, व्याजेन दानं, गानं; चतुर्विधः जीविकावृत्तिः, यत्र अस्माकं गोपालनं नित्यं। सत्त्वं रजस्तमांसि स्थित्युत्पत्तिविनाशहेतवः; रजसः जगदुत्पत्तिः, विविधं विश्वं अन्योन्यसम्भवम्। रजसा प्रेरिताः मेघाः सर्वत्र जलं सिञ्चन्ति; तेनैव जनाः पुष्यन्ते—इन्द्रः किम् करोति? न वयं नगरं ग्रामं वा गृहम्; वने वयं नित्यं वसामः, प्रिय, द्रुमगिरिप्रदेशे। तस्मात्, गवां, विप्राणां, गिरिं प्रति यागः क्रियते। इन्द्रार्चनद्रव्यैः अयं यागः क्रियताम्। पक्वान्नानि, सुपिष्टानि, पायसानि, अपूपान्, सर्पिष्पक्वानि, क्षीरविकारांश्च समाह्रियन्ताम्। वेदविद्भिः विप्रैः यथाविधि अग्नयः होम्यन्ताम्; विप्राणां भोजनं, गवां दानं च क्रियताम्। अश्वपालादीनां, पतितानां, चाण्डालानां च यथायोग्यं दानं दीयताम्; गवेभ्यः यवाः दत्त्वा गिरिं प्रति बलिं दीयताम्। स्नाताः, सुप्रसन्नाः, सुशोभितवसनाभरणाः, गवां, विप्राणां, अग्नीनां, गिरिं च प्रदक्षिणं कुर्वन्तु। एष मे मतम्, प्रिय, यदि रोचते, क्रियताम्; अयं यागः गवां, विप्राणां, गिरिं, मम च प्रियः।