एतेषु कालेषु, भगवतः सर्वात्मनः स्वरूपं गूढं चिन्तयन्तः, पाण्डवाः विमर्शं कुर्वन्ति। यत्र स्थानं, कालः, वस्तूनि, मन्त्राः, विधयः, ऋत्विजः, अग्नयः, देवताः, यजमानः, यज्ञः, धर्मः—सर्वं तस्यैव भगवतः अंशः इति मन्यन्ते। स एव योगेश्वरः विष्णुः, यदूनां मध्ये अवतीर्य अस्ति—इति श्रुत्वा अपि, मोहिता भवन्तः तं न यथार्थेन जानन्ति। ततः, पाण्डवाः हर्षेण वदन्ति—धन्याः वयं, यत्र अस्माकं मध्ये ताः स्त्रियः सन्ति, यासां हृदये अखण्डा हरौ भक्तिः उत्पन्ना। ततोऽपि भगवतः कृष्णस्य, अव्यभिचारिणः बुद्धेः, नमस्कृत्य, वदन्ति—भगवन्, तव मायया मोहिताः, मनांसि कर्मपथेषु भ्रमन्ति। स भगवतः आदिपुरुषः, स्वमायया मोहितानां, यः तत्त्वं न जानन्ति, तेषां अपराधान् क्षमति। स्वमपचारं स्मरन्तः, कृष्णं अवमान्य अपि, तं अच्युतं द्रष्टुम् इच्छायाम् न विचलन्ति, कंसात् भीता अपि। तत्र वदन्ति—यदि ग्रहाः सुखदुःखयोः कारणम्, तर्हि आत्मनः किम्? ज्ञाः वदन्ति, ग्रहाः केवलं अन्यग्रहान् प्रभावितुम् शक्नुवन्ति; तस्मात् कोपः कस्य प्रति? यदि कर्म सुखदुःखयोः कारणम्, तर्हि आत्मनः किम्? कर्म जडचेतनयोः प्रवर्तते; शरीरं केवलं त्वचा, आत्मा तु साक्षी सुपर्णः; तस्मात् कोपः कस्य प्रति? कर्म मूलं न। यदि कालः सुखदुःखयोः कारणम्, तर्हि आत्मनः किम्? कालः आत्मनः तुल्यः; यथा उष्णता अग्नेः धर्मः न, शीतता हिमस्य न, तथा द्वैतम् अन्यस्य न। सर्वत्र कस्यापि, कस्यापि प्रकारेण, परात्मनः द्वैतम् न उत्पद्यते; यथा अहम्, तथा जन्ममृत्यू चक्रः; तस्मात् जागृतः पंचभूतान् न बिभेति। एतत् परभक्त्या, यां प्राचीनाः ऋषयः उपासितवन्तः, अहम् अतीव दुर्गं तमः, मुकुन्दपादसेवनया, अतिक्रमिष्यामि। ततः श्रीभगवान् उवाच—वैराग्यं प्राप्य, सर्ववस्तुहीनः, श्रान्तिहीनः, भूमौ संचारन्, दुष्टैः त्यक्तः अपि, स्वधर्मे स्थितः, मुनिः एतत् श्लोकं अवदत्। अतः, अन्यः कश्चन न, आत्मा एव सुखदुःखयोः कारणम्; मित्राणि, मध्यस्थाः, शत्रवः—सर्वं संसारीय अज्ञानस्य उत्पादः। तस्मात्, प्रियः, सर्वभावेन, बुद्ध्या मनः नियंत्र्य, मयि स्थितः, एष योगस्य सारः। यः धृतमनाः, एतत् ब्रह्मस्थितस्य गीतं धारयति, पठति, शृणोति वा, स जीवनद्वन्द्वैः न बाध्यते। शुकः उवाच—भगवान् बलरामसहितः तत्र स्थितः, गोपानां इन्द्रयागाय तयारीं दृष्टवान्। स सर्वज्ञः, सर्वात्मा, सर्वदर्शी, विनयेन नन्दादीन् वृद्धान् उपसंगम्य पप्रच्छ—पितः, किम् एषः शब्दः उत्पन्नः? कस्य अर्थं, कस्य कृते, केन यज्ञः क्रियते? पितः, अहम् एतत् श्रुतुम् इच्छामि; धर्मिष्ठाः, सर्वथा भक्ताः, स्वकार्यं न गुप्तयन्ति। यः मित्रमध्यस्थशत्रुषु उदासीनः, पक्षपातवर्जितः, वैरं न कुर्यात्, स एव सखा, अन्येषु आत्मवत् पश्यति। जनाः जानन्ति, अजानन्ति च, कर्म कुर्वन्ति; ज्ञस्य कर्म सफलम्, अज्ञस्य न। तस्मात्, एष यज्ञकर्म किमर्थं चिन्तितम्? वा केवलं परम्परा? पृच्छामि, तत्त्वेन वद। नन्दः उवाच—इन्द्रः वर्षस्य स्वामी; मेघाः तस्य रूपम्; तैः वर्षा वृष्टिः, सर्वे प्राणी हर्षिताः, पोषिताः च। वयं च अन्ये च, तं वर्षदातारं, स्वामिनं, हविषा, समग्र्याः, घृतैः च पूजयामः। तस्य अवशेषेण, जनाः जीवन्, त्रिविधं पुरुषार्थं साधयन्ति; मानुषस्य प्रयत्नः, वर्षदेवः तस्य फलस्य कारणम्। यः परम्परया गतं धर्मं, कामात्, लोभात्, भीतः, द्वेषात् वा, त्यजति, स शुभं न प्राप्नोति। शुकः उवाच—नन्दस्य वचनं श्रुत्वा, व्रजवासिनां च, केशवः इन्द्रे क्रोधं उत्पादयन्, पितरं उवाच। भगवान् उवाच—जीवः कर्मणा जन्मति, कर्मणा नश्यति; सुखं, दुःखं, भयम्, अभयम्—सर्वं कर्मणः एव। यदि कश्चित् स्वामि अन्येषां कर्मफलम् ददाति, स अपि कर्तुः अधीनः; अकर्मणः तु तस्य शक्तिः न। इन्द्रः किम् आवश्यकः, ये स्वकर्मानुग्रहं कुर्वन्ति? स तेषां स्वभावं परिवर्तयितुं न शक्नोति। जनाः स्वभावानुग्रहं कुर्वन्ति; सर्वं—देवाः, दानवाः, मनुष्याः—स्वभावे स्थितम्। जीवः, उच्चनीचं शरीरं प्राप्त्वा, कर्मणा कुर्यात्, त्यजेत् च; मित्रः, शत्रुः, मध्यस्थः—कर्म एव गुरु, स्वामी च। तस्मात्, स्वधर्मे स्थितः, कर्मणा पूजयेत्; यत् जीवितस्य कारणम्, तत् देवता। यः एकेन जीविकायाम् साध्यः, अन्यायाः आश्रयति, तस्य कल्याणं न; यथा पतिव्रता परपुरुषात्। ब्राह्मणः ब्रह्मणः जीवेत्, क्षत्रियः भूमिपालनात्, वैश्यः वाणिज्यात्, शूद्रः द्विजसेवया। कृषिः, वाणिज्यम्, गोपालनम्—व्याज्यं, गीतम् अपि; चतुर्विधं जीविकाम्; वयं सर्वदा गोपालनं कुर्मः। सत्त्वम्, रजः, तमः—पोषणम्, सृष्टिः, लयः; रजः से विश्वम्, विविधम्, अन्योन्यतः। रजसा प्रेरिताः मेघाः सर्वत्र वर्षं कुर्वन्ति; तेन एव प्राणी जीवन्ति; इन्द्रः किम् करिष्यति? वयं नगरेषु, ग्रामेषु, गृहेषु न वसामः; वनं, गिरिषु, काष्ठेषु, वसामः। तस्मात्, गोब्राह्मणगिरिं यज्ञायारभ्यताम्; इन्द्रयागसामग्री तस्मै यज्ञाय उपयुज्यताम्। विविधाः पक्वान्नानि, सुपाः, क्षीरपाकाः, अपूपाः, पूपाः, क्षीरसम्भवाः च समारभ्यताम्; तानि सर्वाणि संगृह्यताम्।