कुन्त्याः मुखेन इदं कथनं समुपस्थितम्—“एताः स्त्रियः न द्विजत्वं न गुरुकुलवासं न तपः न आत्मविचारणां न शौचं न शुभकर्माणि च कदापि अलभन्त। तथापि, अस्माकं संस्कारादीनि गुणान्यपि सन्ति, किन्तु श्रीकृष्णे, यः सर्वश्रेष्ठानां प्रभुः योगेश्वराणां च स्वामी अस्ति, अस्माकं भक्तिः दृढा न जाताऽस्ति। वस्तुतः, गृहकार्येषु प्रमत्ताः स्वहितं न जानन्त्यः स्मः, स तु गवां स्त्रीणां वाक्यैः धर्मपथं स्मारयामास। अन्यथा, अस्माभिः, याः तस्य आदेशवश्याः स्मः, तस्मात् सर्ववरदातुः, स्वेच्छापूर्णस्य भगवतः, मोक्षादिकं किं वरं प्रार्थनीयम्? एष एव तस्य लीलाविलासः। श्रीः अपि केवलं तस्य पादस्पर्शकामिनी, सर्वान् परित्यज्य, एकवारं तम् उपासते; स्वदोषविमोचनाय याचना तु केवलं जनानां मोहाय कल्पिता। देशः, कालः, वस्तुविशेषाः, मन्त्राः, विधयः, ऋत्विजः, वह्नयः, देवताः, यजमानः, यज्ञः, धर्मश्च—एते सर्वे तस्मादेव सम्पद्यन्ते। स एवायं भगवान् विष्णुः, योगेश्वराणां स्वामी, यदुषु अवतीर्णः इति श्रुतम्; तथापि, मोहिता वयं तं न जानिमहि। अहो, धन्याः स्मः, यस्मिन् अस्माकं मध्ये ताः स्त्रियः सन्ति, यासां हृषीकेशे दृढा भक्तिः अभवत्। नमः ते, अच्युत, ज्ञाननिधे, तव मायया मोहिताः वयं कर्मपथे भ्रमामः। स हि आदिपुरुषः, मायया विमूढचित्तानां तदपराधं क्षमते, यैः तद्वस्तुतत्त्वं न विज्ञायते। एवं स्वदोषस्मरणात्, यद्यपि श्रीकृष्णं उपेक्ष्य, ताः अच्युतदर्शनाभिलाषे न चचालुः, कंसभीत्या अपि। यदि ग्रहाः सुखदुःखयोः कारणं स्युः, आत्मनः किं तेन? ग्रहाः अन्यान् ग्रहान् एव बाधन्ते, इति बुधाः वदन्ति; अतः कस्य कोपः क्रियते? यदि कर्म सुखदुःखयोः कारणं स्यात्, आत्मनः किं तेन? कर्म जडचेतनयोः भवति, देहः त्वचामात्रः, आत्मा तु साक्षिणः; अतः कस्य कोपः क्रियते? कर्म मूलं नास्ति। यदि कालः सुखदुःखयोः कारणं स्यात्, आत्मनः किं तेन? कालः आत्मनः स्वरूपमेव; यथा वह्नेः तापो न स्वधर्मः, हिमस्य शैत्यं न; अतः कस्य कोपः? द्वैतं परस्य नास्ति। क्वचित् कस्यचिदपि, कदापि, किञ्चिदपि, परमात्मनः, सर्वातीतस्य, द्वैतं न जायते। यथा अहम्, तथा जन्ममरणचक्रं; अतः जाग्रतः भूतस्य भूतैः भीः न अस्ति। एतां परां पुरुषपरायणां भक्तिं प्राचीनमुनिभिः आचरितां आश्रित्य, अहं अतीर्ण्यस्मिन्संसारान्धकारे, मुकुन्दपादसेवनया पारयिष्यामि। एवमुक्ते, भगवान् उवाच—वैराग्ययुक्तः, निरुपाधिः, विश्रान्तिहीनः, भिक्षाचर्यया भूमिम् अतीत्य, दुष्टैः परित्यक्तः अपि, स्वधर्मे निश्चलः, स मुनिः इमां गाथां प्राह। नान्यः कश्चन आत्मनः सुखदुःखयोः कारणम्; मित्रमध्यमशत्रवः सर्वे संसारमोहात् कल्पिताः। तस्मात्, प्रिय, सर्वात्मना, बुद्ध्या मयि स्थित्वा मनः निगृह्य, एष योगस्य सारः। यः, एकचित्तः, इमां ब्रह्मस्थितया मुनिना गीतां गीतां धारयति, पठति, शृणोति वा, स द्वन्द्वैः न बाध्यते। शुक उवाच—भगवान् बलरामसहितः तत्र स्थितः, गोपान् इन्द्रयागाय समारभमानान् अपश्यत्। स सर्वज्ञः, सर्वात्मा, सर्वदर्शी, विनयपूर्वकं नन्दादीन् वृद्धान् उपसृत्य पप्रच्छ। ‘किं तात, अयं कोलाहलः कुतः उत्पन्नः? कस्य हेतोः, कस्यार्थं, केन चायं यागः क्रियते?’ इति। ‘तात, अहं श्रोतुम् इच्छामि, कृपया वद; श्रुत्यर्थी अस्मि। धर्मात्मानः स्वकृत्यम् न गुप्तयन्ति।’ यः मित्रमध्यमशत्रुषु उदासीनः, समदृष्टिः, निरवैरः, स एव सख्यम् अर्हति। जनाः जानन्तोऽपि, अजानन्तोऽपि कर्म कुर्वन्ति; विद्यावान् कर्मणा सिद्धिम् लभते, अविद्वान् तु न। अतः, किं कर्तव्यं युष्माभिः चिन्तितं कर्म? उत केवलं परम्परया? यथाशक्ति वद। नन्द उवाच—इन्द्रः वर्षेशः, मेघाः तस्य रूपम्; ते जलं वृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि प्रीणन्ति, पालयन्ति च। वयम् अपि तं वर्षेश्वरं हविषा यज्ञैः पूजयामः। तस्य अवशिष्टेनैव जनाः जीवितं यापयन्ति त्रिविधार्थाय; तत्र मानुषकर्मणां फलकारणम् इन्द्र एव। यः पुरुषः एतां परम्पराधर्मं, लोभकामभीर्द्वेषाद् वा, त्यजति, स शुभं न प्राप्नोति। शुक उवाच—एवं नन्दगोपवाक्यानि श्रुत्वा, केशवः इन्द्रे कोपं संप्रेरयन् पितरं प्रति उवाच। श्रीभगवान् उवाच—सत्त्वं कर्मणा जायते, कर्मणा लीयते; सुखदुःखभीतिक्षेमाः कर्मणः एव। यदि कश्चन देवः परोपकर्मफलदः स्यात्, तत्रापि कर्तुः आश्रयणीयः, अकुर्वतः तस्य सामर्थ्यम् नास्ति। स्वकर्मानुष्ठायिनां मध्ये इन्द्रस्य किं प्रयोजनम्? स तेषां स्वभावं कर्तुं न समर्थः। सर्वे जनाः स्वभावानुगता एव कुर्वन्ति; सर्वं—देवदानवानराः—स्वधर्मे स्थितम्। जीवः, उच्चनीचदेहं प्राप्य, कर्मणा एव कुर्यात् त्यजेत् च; सखा, शत्रुः, मध्यस्थः—कर्मैव गुरुः स्वामी च। तस्मात्, स्वधर्मे स्थित्वा, स्वकर्मणा एव पूजां कुर्यात्; येन जीवति, स एव तस्य देवता। यः अन्यमार्गेण जीविकाम् इच्छन्, अन्यत्र जीवति, स न शुभं प्राप्नोति, यथा परपुरुषगामिनी नारी न। ब्राह्मणः ब्रह्मणि जीवेत्, क्षत्रियः भूमिपालेन, वैश्यः वाणिज्येन, शूद्रः द्विजसेवया।