तदा महर्षयः स्वकृत्येषु स्थिताः, कृष्णस्य परमात्मनः महिमानं चिन्तयन्तः, गोप्याः स्वधर्मबन्धनानि सदा दृढानि अपि, तानि गोचरेश्वरस्य कृते मृत्युसंज्ञकं गृहबन्धनं च त्यक्तवन्त्यः इति विस्मयं प्रकटयन्ति स्म। एता गोप्यः न द्विजत्वेन दीक्षिताः, न गुरुकुले वासं कृतवत्यः, न तपसा नात्मविचारेण न शौचेन न शुभैः क्रियाभिः समन्विताः आसन्। तथापि वयं यद्यपि संस्कारेणादिभिः युक्ताः, अस्माकं कृष्णे, योगेश्वराणां स्वामिनि, दृढा भक्तिः नास्ति। वस्तुतः, वयं स्वहिते मोहिता गृहक्लेशैः च व्यग्रचित्ताः सन्तः, स एव भगवतः गोप्याः वाक्यैः धर्ममार्गं स्मारयामास। अन्यथा, भगवतः सर्ववरदस्य, पूर्णकामस्य, वशवर्तिनां वयं किं मुक्त्यादिभिः वरैः? एषु सर्वेषु केवलं तस्य लीलाविलासः दृश्यते। श्रीः अपि केवलं तस्य पादसंस्पर्शलाभाय सर्वान् अन्यान् परित्यज्य, एकवारं तं पूजयति; सा स्वदोषमुक्तये यच्छति सा प्रार्थना केवलं जनानां मोहायैव। देशः, कालः, वस्तु, मन्त्रः, क्रिया, ऋत्विक्, अग्निः, देवता, यजमानः, यज्ञः, धर्मः—एते सर्वे तस्मादेव उत्पन्नाः। स एवायं विष्णुः, योगेश्वराणां स्वामी, यदुषु प्रादुर्भूतः इति श्रुतम्; तथापि वयं मोहिता, तं यथार्थतो न जानिमहि। अहो, धन्याः वयं, यत्रास्माकं मध्ये ताः गोप्यः, यासां हृदि अच्युते दृढा भक्तिः उत्पन्ना। नमः ते, कृष्ण, त्वं अव्यभिचारिज्ञानस्वरूपः; तव मायया मोहिताः वयं कर्ममार्गेषु चित्तं विचालयामः। स एव आदिपुरुषः, तेषां अपराधं क्षमते, ये तस्यैव मायया मोहितचित्ताः तं न जानन्ति। एवं स्वदोषस्मरणेन, यद्यपि कृष्णं विस्मृतवत्यः, ताः अच्युतदर्शनलोलुपाः सन्तः, कंसभीत्या अपि न व्यथिताः। यदि ग्रहाः सुखदुःखयोः कारणं स्युः, आत्मनः किं तेन? ग्रहाः ग्रहान् एव बाधन्ते इति मनीषिणः; अतः कस्य कोपः? यदि कर्म सुखदुःखयोः कारणं स्यात्, आत्मनः किं तेन? कर्म जडचेतनयोः प्रवर्तते; देहः त्वचामात्रः, आत्मा तु साक्षी सुपर्णः—कस्मै कोपः? कर्म मूलं न हि। यदि कालः कारणं स्यात्, आत्मनः किं तेन? कालः आत्मनः स्वरूपमेव; यथा अग्नेः न तापः, हिमस्य न शीतता, तथा द्वैतं न परस्य। न कस्यचित्, कदापि, कथंचन, परमात्मनः, यो निर्गुणः, द्वैतं सम्भवति; यथा अहं तथा जन्ममरणचक्रं, अतः जागृतः भूतानां न भयं करोति। एवं परात्मनि या परा भक्ति: पुरातनैः ऋषिभिः सेविता, तामाश्रित्य, अहं असीमं तमः संसारं मुकुन्दपादसेवया तरिष्यामि। भगवाञ्श्च उक्तवान्—वैराग्ययुक्तः, निराशः, अश्रान्तः, भूमौ परिव्राजकः, दुर्जनैः अपि परित्यक्तः, स्वधर्मे स्थितः, स मुनिः इमं श्लोकं अब्रवीत्। आत्मन्येव सुखदुःखयोः कारणं नान्यः; मित्रमध्यस्थशत्रवः, एते सर्वे संसारमोहस्य कल्पनाः। अतः, प्रिय, सर्वात्मना बुद्ध्या, यया मयि स्थिता, मनः निगृह्य, एष योगस्य सारः। यः ध्यानयुक्तचित्तः, इमं ब्रह्मस्थितेन मुनिना गीतं ध्रियात्, पठेत्, शृणुयात् वा, स जीवनद्वन्द्वैः न बाध्यते। शुकः उवाच—भगवान् बलरामसहितः तत्र वसन्, गोपानां इन्द्रयागाय सन्नद्धतां दृष्टवान्। स सर्वज्ञः, सर्वात्मा, सर्वदर्शी, नन्दादीन् वृद्धान् उपगम्य, गम्भीरया विनयेन पप्रच्छ। “किं एषा कलकलः, कस्य हेतोः, कस्यार्थं, केन च एष यज्ञः क्रियते?” इति पितरं पप्रच्छ। “एतद् अहं श्रोतुम् इच्छामि; कृपया वद, अहं श्रोतुम् उत्सुकः। धर्मिष्ठाः स्वकर्माणि न गुप्तयन्ति।” यः मित्रमध्यस्थशत्रुषु उदासीनः, समदर्शी, वैरं न कुर्यात्, स एव सखा इत्युच्यते। जनाः जानन्तः अजानन्तः च कर्म कुर्वन्ति; विदुषां कर्मणः सिद्धिः, अविदुषां न स्यात्। अतः, पितः, एषा यज्ञक्रिया किं प्रयोजनं? किम् एष परम्परया वा? यथाहं पृच्छामि, तत्त्वेन वद। नन्दः उवाच—इन्द्रः वर्षेश्वरः, मेघाः तस्य रूपम्; ते जलं वर्षन्ति, येन सर्वे हृष्टाः जीवन्ति। वयं चान्ये च तं वर्षदां स्वामिनं हविषा घृतादिभिः सम्पूज्य यज्ञं कुर्मः। तस्य यज्ञशेषेण जनाः त्रिविधं पुरुषार्थं साधयन्ति; मानवकृत्ये इन्द्रः फलप्रदः। यः एतं कुलधर्मं, लोभकामभीतः द्वेषवशात् वा, त्यजेत्, स सुकृतं न प्राप्नोति। शुकः पुनरुवाच—नन्दस्य व्रजवासिनां च वचः श्रुत्वा, केशवः, इन्द्रे रोषं जनयन्, पितरं सम्बोधयामास। श्रीभगवान् उवाच—जीवः कर्मणा जायते, कर्मणा लीयते; सुखदुःखभयक्षेमाः कर्मणः एव। यदि कोऽपि स्वकर्मणां फलदाता इन्द्रः स्यात्, स अपि कर्तरि आश्रितः; अकर्तुः तस्मिन् न अधिकारः। तस्मात् स्वकर्मानुष्ठातृणां मध्ये इन्द्रस्य किं कार्यम्? स्वभावेन नियताः जनाः कर्म कुर्वन्ति; देवासुरमानुषाः स्वभावस्थाः। जीवः, उच्चावचं शरीरं प्राप्य, कर्मणा एव कुर्वन् त्यजति; मित्रशत्रुमध्यस्थाः, कर्मैव गुरुः स्वामी च। अतः स्वधर्मे स्थित्वा, स्वकर्मणा, यः जीवति, तस्य तदेव देवता। यः एकेन मार्गेण जीवितुं शक्तः, अन्यस्मात् आश्रयति, स न सुखं प्राप्नोति, यथा परदाररतायाः न पतिः। एवं श्रीमद्भागवते वर्णितानां श्लोकानां यथाक्रमं, भक्तिपूर्वकं, भावपूर्णं, एकसंधिप्रवाहेण कथा।