यदा गोप्याः भगवतः कृष्णस्य विषये अत्युत्कृष्टां भक्तिं दर्शयामासुः, तदा तेषां पतयः स्वस्य तादृश्या भक्त्या हीनत्वं विज्ञाय, आत्मनः दोषमवगम्य खेदिताः स्वं निन्दितवन्तः। तदा तैः विचारितम्—“धिगस्तु नः जन्म, त्रैविद्यं, व्रतानि, महदधीतं, कुलं, यज्ञकर्मणि च, यदि तत्त्वतः प्रत्यक्षेन्द्रियगोचरात्परे भगवति सन्निवृत्ताः स्मः। नूनं भगवतो मायैव योगिनामपि मोहिनी, यतो वयं लोकाचार्याः स्वस्यापि श्रेयसि विमूढाः स्मः, हे ब्राह्मणाः। पश्यतैतासां स्त्रीणां दृढां भक्तिम्, या जगद्गुरौ कृष्णे अपि मृत्युपाशं गृहं नाम भित्त्वा स्थिताः। एता हि न द्विजत्वदीक्षा, न गुरुकुलवासः, न तपः, नात्मविचारः, न शौचं, न शुभक्रियाश्चासन्। तथा अपि, यद्यपि अस्माकं संस्कारादयः सन्ति, नास्माकं कृष्णे, योगेश्वराणां श्रीमति, दृढा भक्तिर्वर्तते। नूनं वयं गृहक्लेशविमूढा भगवतः पन्थानं गोप्याः वचोभिः स्मारिताः। अन्यथा भगवतः, सर्ववरदस्य, सर्वकामस्य, अधीनानां मोक्षादिकामनां किमर्थमभिलाषः? एषु सर्वेषु तस्य केवलं लीलाविलासः। श्रीः अपि भगवतः पादसंस्पर्शमेकवारं लब्धुमिच्छन्ती सर्वान् परित्यज्य तं सेवते; तस्या मोक्षकामना केवलं लोकमोहायैव। देशः, कालः, वस्तुविशेषाः, मन्त्राः, क्रियाः, ऋत्विजः, अग्नयः, देवताः, यजमानः, यज्ञः, धर्मः—एते सर्वे तस्मादेव सन्ति। स एवायं विष्णुः, योगेश्वरः, यदुषु प्रकटितः, इति श्रुत्वापि वयं मोहिता एव तं न वेद्मः। हा, धन्याः स्मः, यतोऽस्माकं मध्ये ताः स्त्रियः सन्ति, यासां हृदि दृढा हरौ भक्तिर्जाता। नमो नमः ते भगवन् कृष्ण, अच्युतबुद्धे; तव मायया मोहिताः वयं कर्मपथे भ्रमामः। स एव पुरुषः, स्वमायया मोहितचित्तानां स्वस्वरूपमज्ञातानां दोषान् क्षमते। एवं स्वदोषं स्मृत्वा, कृष्णं प्रमादात् विस्मृत्य अपि, ताः अच्युतदर्शनाभिलाषे न चचालुः, अपि च कंसभीत्या सत्रस्ताः आसन्। यदि ग्रहाः सुखदुःखयोः कारणम्, तर्हि आत्मनः किम्? ग्रहाः ग्रहान् बाधन्ते इति विद्वांसः वदन्ति; तस्मात् कस्य कोपः? यदि कर्म सुखदुःखयोः कारणम्, तर्ह्यात्मनः किम्? कर्म जडचेतनयोः; अयं देहः त्वगादिमात्रः, आत्मा तु साक्षी सुपर्णः; कस्य कोपः? कर्म न मूलम्। यदि कालः सुखदुःखयोः कारणम्, तर्ह्यात्मनः किम्? कालः आत्मनः स्वरूपम्; यथा अग्नेश्चोष्णं न धर्मः, हिमस्य शीतलं न धर्मः, तथैव द्वैतं न परस्य; कस्य कोपः? न कस्यचित्क्वापि कदाचन परमात्मनः, सर्वातीतस्य, द्वैतमुपजायते। यथा अहम्, तथा जन्ममरणचक्रं; अतः जागरूकः भूतैः न बिभेति। एतां परां भगवत्यात्मनि भक्तिं, या पूर्वैः मुनिभिः आचरिता, आश्रित्य, अहम् अतीर्णवान् अस्मि अतीव दुस्तरं तमः, मुकुन्दपादसेवया। एवं स्थितं सन्न्यासी, निरपेक्षः, निर्वस्त्रः, क्लेशरहितः, भूमौ विचरन्, दुष्टैः अपि परित्यक्तः, स्वधर्मे स्थितः, इमां गाथां अवदत्। नान्यः कश्चिदात्मनः सुखदुःखयोः कारणम्; मित्रमध्यस्थशत्रवः सर्वे संसारमोहात् कल्पिताः। तस्मात्, हे प्रिय, सर्वेन्द्रियैः मयि बुद्ध्या युक्त्वा मनः संयम्य, एष योगस्य सारः। यः कश्चिदेतां ब्रह्मस्थितस्य मुनिना गीतां गाथां धारयति, पठति, शृणोति वा, स जीवनद्वन्द्वैः न बाध्यते। शुक उवाच—भगवान् बलरामसहितः तत्र वसन्, गोपानां व्रजवासिनां इन्द्रयागायां यत्नं ददर्श। स सर्वात्मा सर्वदृगपि सन्, नन्दादीन् वृद्धान् विनीतः पप्रच्छ। “किं तात, एष कोलाहलः? कस्य हेतोः, कस्यार्थं, केन च यज्ञः क्रियते?” इत्युक्त्वा, “श्रोतुमिच्छामि, तात, वदस्व; धर्मिष्ठाः स्वकृत्यं न गुप्तवन्ति। यः मित्रमध्यस्थशत्रुषु उदासीनः, समदर्शी, स एव सखृतमः। जनाः स्वकर्मणां ज्ञाताज्ञातया प्रवर्तन्ते; ज्ञस्य कर्म सिद्ध्यत्येव, अज्ञस्य न। किमिदं कर्म, कस्यार्थं, किमनुष्ठेयम्, उत परम्परया क्रियते? यथाशक्यं वद।” नन्दः प्रत्युवाच—“इन्द्रः वर्षेशः, मेघाः तस्य रूपम्; ते जलं वृष्ट्वा सर्वान् तर्पयन्ति। तस्मात् वयं तं वर्षेशं हविषा यजामः। तस्मात् शेषेण लोकाः त्रिवर्गसाधनाय जीवन्ति; वर्षदेवः प्रयासानां फलदः। परम्परया आगतः धर्मः यः त्यजति, स न शुभं प्राप्नोति।” शुक उवाच—एवं नन्दादीनां वचः शृत्वा, केशवः इन्द्रे क्रोधं सञ्जनयन् पितरं प्रत्युवाच। श्रीभगवानुवाच—“कर्मणा एव जन्तुः जायते, कर्मणा एव लीयते; सुखदुःखभयक्षेमाः कर्मणः एव। यदि कश्चित् फलदाता अस्ति, स अपि कर्तुः अधीनः; अकर्तुः तु तस्य न सामर्थ्यम्। स्वकर्मनिष्ठानां मध्ये इन्द्रस्य किम्? स तेषां स्वभावस्य कर्तुं न समर्थः। जनाः स्वभाववशात् एव प्रवर्तन्ते; देवासुरमानुषाः अपि स्वभावे स्थिताः।