तदा ब्राह्मणाः, जगन्नाथयोः स्वपत्नीभिः कृतं याच्ञां स्मृत्वा, भगवन्तं मानुषरूपिणं परिहास्य कृतदोषे पश्चात्तापमगच्छन्। तेषां स्वपत्नीभिः श्रीकृष्णे परमभक्तिं दृष्ट्वा, स्वेषां तादृशी भक्तिरभावं च विमृश्य, त एव मनसि खेदमभ्यनन्दन्, आत्मानमेव दोषयन्तः। अहो, जन्म, त्रैविद्यं, व्रतानि, महदधीतिः, कुलं, कर्मकौशलं च—एतानि सर्वाण्यपि भगवतः परोक्षस्यापि विमुखानां निष्फलानि, इति तैः स्वयमेव निन्दितम्। नूनं भगवतो माया योगिनामपि भ्रमायैव कल्पते; वयं च मनुष्यशिक्षकाः स्वहितेऽपि मोहिताः स्म, हे विप्राः। पश्यतैतासां स्त्रीणां दृढां स्थितिम्—याः श्रीकृष्णस्य, जगद्गुरोः, कृते मृत्युपाशभूतं गृहं संहत्यापि तं प्रति गताः। एता हि द्विजत्वं, गुरुकुलवासं, तपः, आत्मविचारणां, शौचं, शुभकर्माणि च न कदापि कृतवन्त्यः। तथापि, वयं संस्कारादिसम्पन्नाः सन्तोऽपि, श्रीकृष्णे, योगेश्वराधिपतौ, दृढां भक्तिं न प्राप्नुमः। नूनं वयं गृहक्लेशैः स्वहिते मोहिताः सन्तः, स एव भगवान् गोप्याभिः स्वपथं स्मारयामास। अन्यथा, भगवत्समादेशवशाः सन्तः, तस्माद् इच्छापूर्तिमयात् मुक्त्यादिबलिं किं प्रयोजनम्? एष भगवतः केवलं लीलाविलासः। लक्ष्मीः अपि केवलं तस्य पादसंस्पर्शमेकवारमपि लब्धुमन्विष्य, सर्वान्परित्यज्य, तं पूजयति; सा यत् स्वदोषान्मोक्षकामना याचते, तद् केवलं लोकमोहायैव। देशः, कालः, वस्तुविशेषः, मन्त्राः, क्रियाः, ऋत्विजः, वह्नयः, देवताः, यजमानः, यज्ञः, धर्मः च—एते सर्वे भगवतः एव स्वरूपम्। स एव भगवान् विष्णुः, योगेश्वराणां स्वामी, यदुषु अवतीर्णः, इति श्रुतमपि सन्, मोहवशात् तं वस्तुतः न जानिम। अहो, धन्याः स्मः, यः अस्माकं मध्ये तादृशी स्त्रियः सन्ति, यासां हृदि अच्युतभक्तिः उदितवती। नमस्ते भगवन् कृष्ण, अच्युतज्ञान, यद्भावनया मया मोहिताः कर्ममार्गे प्रवर्तामहे। स एव आदिपुरुषः, यः स्वमायया मोहितानां भगवत्स्वरूपमजानतां च अपराधान् क्षन्तुमर्हति। एवं कृष्णे कृतदोषस्मरणेन, ताः स्त्रियः अपि अच्युतदर्शनलालसा न जह्युः, अपि च कंसभयात् कम्पमानाः सन्। यदि ग्रहाः सुखदुःखयोः हेतवः, आत्मनः किं तैः? पण्डिताः वदन्ति, ग्रहाः अन्यान् ग्रहान् एव बाधन्ते, आत्मानं न; अतः कोपः कस्य प्रति? यदि कर्मैव सुखदुःखयोः कारणम्, आत्मनः किं तेन? कर्म जडचेतनयोः भवति; अस्य देहस्य त्वक् मात्रं, आत्मा तु साक्षी, सुपर्ण इव; कोपः कस्य प्रति? कर्म न मूलम्। यदि कालः सुखदुःखयोः कारणम्, आत्मनः किं तेन? कालः आत्मनः स्वरूपमेव; यथा अग्नेः नोष्णता, हिमस्य न शैत्यं, तथा द्वैतस्यापि परस्य न किंचन। न हि कस्यापि, कदापि, कुतश्चन, परमात्मनि द्वैतसम्भवः; यथा अहम्, तथा जन्ममरणचक्रं; अतः जाग्रतः तत्त्वदर्शिनः पञ्चभूतादिषु न भीः। एवं परमात्मनि भक्तिं, या प्राचीनैः मुनिभिः आचरिता, आश्रित्य, अहं मुकुन्दपादसेवनया अतीव दुस्तरां संसारान्धकारमतिक्रामिष्यामि। श्रीभगवानुवाच—एवं विरक्तः, निरुपधिः, श्रान्तिवर्जितः, भूमौ परिव्राजकः, दुष्टैः अपि तिरस्कृतः, स्वधर्मे स्थितः, मुनिः इमं श्लोकमभाषत। नान्यो जनः आत्मनः सुखदुःखयोः कारणम्; मित्रमध्यस्थशत्रवः सर्वेऽपि संसारमोहस्यैव कल्पनाः। तस्मात्, हे प्रिय, सर्वेणात्मना बुद्ध्या मां निबध्य मनः संयम्य, एष एव योगसारः। यः कश्चन, एकचित्तः, मुनिना गीतं ब्रह्मनिष्ठेन धृतं, पठति, शृणोति वा, स न द्वन्द्वैः बाध्यते। शुक उवाच—एवं भगवान् बलरामसहितः तत्र स्थित्वा, गोकुलेन्द्रैः इन्द्रयागायैव प्रक्रमं दृष्ट्वा। स सर्वात्मा सर्वदर्शी, सर्वं जानन्नपि, नन्दादीन् वृद्धान् विनयपूर्वकं उपागत्य पप्रच्छ। तेनोक्तम्—"किं नु किलायं कलकलः, किमर्थं, कस्य कृते, केन चायं यज्ञः क्रियते?" पितरं प्रति पुनः उवाच—"कथयस्व, पितः, एतदहं श्रोतुमिच्छामि; धर्मिष्ठाः स्वकृत्यं न गुप्तयन्ति।" "यो हि मित्रमध्यस्थशत्रुषु उदासीनः, समदर्शी, वैरवर्जितः, स एव सखा इति कथ्यते।" जना हि कर्माणि जानन्तः अजानन्तश्च कुर्वन्ति; विदुषां कर्म सिद्ध्यर्थं, मूढानां न तथा। "किं नु किलायं यज्ञः, किमर्थं, किमाचरितम्, आहोस्वित् परंपरया? पृच्छामि, तत्त्वेन वद।" नन्द उवाच—"इन्द्रः वर्षेश्वरः; मेघास्तस्य रूपम्; ते जलं वृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि तर्पयन्ति। वयं चान्ये च, तं वर्षेश्वरं हविषा, द्रव्यैः, जुह्वन्तः पूजयामः। तस्मात् अवशिष्टेनैव लोका जीवयन्ति; त्रिवर्गसाधनार्थं पुरुषस्य वर्षेश्वरः कारणम्। यः पुरुषः परंपरागतं धर्मं कामलोभभयद्वेषैः त्यजति, स शुभं न प्राप्नोति।" शुक उवाच—एवं नन्दगोपवचनं श्रुत्वा, केशवः इन्द्रे कोपं संजनयन् पितरं प्रत्युवाच। श्रीभगवानुवाच—"जीवः कर्मणा जायते, कर्मणा लीयते; सुखदुःखभयसौख्यं कर्मणः फलमेव। यदि कश्चित् स्वकर्मफलदः ईश्वरः अस्ति, स अपि कर्त्रे अधीनः; अकुर्वतः तु तस्य किं सामर्थ्यम्? स्वकर्मानुगतानां प्रजासु इन्द्रस्य किं प्रयोजनम्? स्वभावनियतस्य तु तस्य किं सामर्थ्यम्?" एवं ते भगवतः श्रीकृष्णस्य वचनानि श्रुत्वा, तदर्थं च सर्वं विचिन्त्य, तत्रैव प्रवृत्ताः।