तत्र एका नारी, स्वपत्न्या नियम्यमाना, यथाश्रुतं भगवन्तं हृदि परिष्वज्य, कर्मबन्धनयुक्तं शरीरं परित्यज्य, मुक्तिं प्राप्तवती। तेनैव भगवता गोविन्देन तया निवेदितं भोजनं चतुर्विधेन प्रकारेण गोपान् भोजितवांश्च, स्वयं च तदभुक्त। एवं स भगवान् मानुषं रूपं धारयन्, स्वलीलया गाः गोपांश्च गोपाङ्गनाश्च स्वसुन्दर्यया, मधुरया गिरा, शुभकर्मभिश्च प्रमुमुदे। ततः सर्वलोकनाथानां भार्याभिः कृतं निवेदनं स्मृत्वा, ब्राह्मणाः मानुषवेषधारिणं भगवन्तं तिरस्कृत्य कृतदोषं स्वमपि खेदमगच्छन्। ताः स्वपत्नीजनानां कृष्णे प्रति अद्भुतां भक्तिं दृष्ट्वा, स्वस्यां तादृशीं भक्तिं अलभन्तः, स्वं दोषं निन्दन्तः विषण्णा अभवन्। हन्त, किमस्माकं जन्मना, त्रैविद्येन, व्रतेन, महता विद्यया, कुलैः, क्रतुकौशलैर्वा, यदि अक्षरगोचरात् भगवतः विमुखाः स्मः। नूनं भगवतो माया योगिनामपि मोहिनी; वयं च पुरुषशिक्षकाः स्वहिते मूढबुद्धयः स्मः, हे ब्राह्मणाः। एतान् स्त्रीजनानां स्थैर्यमवलोकयत, याः भगवति कृष्णे, जगद्गुरौ, मृत्युरूपं गृहबन्धनं छित्त्वा तिष्ठन्ति। न तासां द्विजत्वं, नाचार्यकुलवासः, न तपः, नात्मविचारः, न शौचं, न शुभकर्माणि। अस्माकं तु संस्कारादयः सन्ति, तथापि श्रीकृष्णे, योगिश्रेष्ठनाथे, दृढा भक्तिर्न सञ्जाता। एवमपि वयं स्वहिते मोहिताः गृहकर्मनिरता अभूयाम; गोपाङ्गनावाक्यैः धर्ममार्गं स्मारयन्, स एव स्मृतः। अन्यथा, अस्माकं यः सर्ववरदः, सर्वकामपूरकः, तस्मात् किं वरेण वा मोक्षेण वा? एष भगवतः लीला एव। लक्ष्मीः अपि केवलं तस्य पादसंस्पर्शकामना, सर्वान् परित्यज्य, एकवारं तं पूजयति; सा स्वदोषमोक्षकामना जनानां मोहायैव। देशः, कालः, पदार्थाः, मन्त्राः, क्रियाः, ऋत्विजः, वह्नयः, देवताः, यजमानः, यज्ञः, धर्मश्च—एते सर्वे तस्मिन्नेव भगवति संश्रिताः। स एव भगवान् विष्णुः, योगिनां स्वामी, यदूनां मध्ये अवतीर्णः इति श्रुतं, तथापि मोहिता वयं तं न जानिमहि। अहो, धन्या वयम्, यत्रैताः स्त्रियः हृदि दृढां हरौ भक्तिं प्राप्नुवन्ति। नमोऽस्तु ते, भगवन् कृष्ण, अव्ययविज्ञान; तव मायया मोहिता वयं कर्मपथे भ्रमामः। स हि आदिपुरुषः, स्वमायया मोहितानां, आत्मस्वरूपं न जानतां, अपराधान् क्षमते। एवं स्वदोषं स्मरन्तः, अपि च कृष्णं तिरस्कृत्य, अकम्पितचित्ताः, अच्युतदर्शनलालसा, कंसभीताः सन्तोऽपि, स्थिताः। यदि ग्रहाः सुखदुःखयोः कारणं, आत्मनः किं तैः? ग्रहाः ग्रहान् एव बाधन्ते इति पण्डिताः; तस्मात् कस्य कोपः? यदि कर्मैव कारणं, आत्मनः किं तेन? कर्म जडचेतनयोः; त्वगाद्ययं देहः, आत्मा तु साक्षिणः; तस्मात् कस्य कोपः? कर्म मूलं न हि। यदि कालः कारणं, आत्मनः किं तेन? काल आत्मनः स्वरूपम्; यथा वह्नेः दाहो न तस्य धर्मः, न हिमस्य शैत्यं, एवं द्वैतं परस्य नास्ति। न कस्यचित्, न क्वचित्, न केनचित्, परमात्मनः द्वैतप्रसङ्गः; यथा अहं तथा जन्ममृत्युप्रपञ्चः; अतः जागरितः भूतानां न भीतः। एषा हि परा भगवति भक्तिः, या पूर्वैः मुनिभिः आचरणीया; तया मया अतीर्णं भवाम्बुधिं, मुकुन्दपादसेवनया। भगवानुवाच—निष्किन्चनः, अनासक्तः, विश्रान्तः, भूमौ परिव्राजकः, दुष्टैः परित्यक्तोऽपि स्वधर्मे स्थितः, स मुनिः इमां गाथां उवाच। आत्मन्यन्यः न सुखदुःखयोः कारणं; मित्रं, उदासीनः, शत्रुश्च, विश्वमोहसम्भवः। तस्मात्, हे प्रिये, सर्वभावेन मयि बुद्ध्या मनः संयम्य, एष योगस्य सारः। यः समाहितचित्तः, गायति, पठति, शृणोति वा, मुनिना गीतां ब्रह्मस्थितां, स द्वन्द्वैः न बाध्यते। शुक उवाच—भगवान् बलरामसहितः तत्र निवसन्, गोपानां व्रजवासिनां इन्द्रयागाय समारम्भं दृष्टवान्। स सर्वज्ञः, सर्वात्मा, सर्वदर्शी च, सान्नत्येन नन्दादीन् वृद्धान् उपसंगम्य पप्रच्छ। पितः, एष कः कोलाहलः, कस्य हेतोः, कस्यार्थाय, केन चायं यागः क्रियते? पितरं, श्रोतुमिच्छामि; कथयस्व, श्रुतिकामः अस्मि; धर्मात्मानः सर्वथा भक्ताः, कर्म गोपयन्ति न हि। यो मित्रे, उदासिने, शत्रौ च उदासीनः, समदृक्, अनिरस्य, स एव सखा, आत्मवत् परान् पश्यति। जनाः क्रियाः जानन्ति, अजानन्ति च; विदुषां कर्म सिद्ध्यर्थकं, न तु मूढानाम्। तस्मात्, कस्य हेतोः अयं यागः? किम् आचारः, किं वा? पृच्छामि, वद सुविस्तरम्। नन्द उवाच—इन्द्रो देवः वर्षेश्वरः, मेघाः तस्य रूपम्; ते जलं वृष्ट्वा सर्वान् प्रीणयन्ति, पुष्णन्ति च। वयं चान्ये च वर्षेश्वरं तं स्वामिनं हविषा, सर्पिषा च, पूजयामः। तस्मात् अवशिष्टेन जीवाः त्रिवर्गार्थं जीवन्ति; मनुष्यकृतं कर्म, तत्र वर्षदेवः कारणम्। यः परंपरागतं धर्मं, लोभात्, भयात्, द्वेषात् वा, परित्यजति, स शुभं न प्राप्नोति। शुक उवाच—एवं नन्दादीनां व्रजवासिनां वचनं श्रुत्वा, केशवः इन्द्रे कोपं उत्पादयन्, पितरं प्रति वाक्यमुवाच।