संसारे जनानां शारीरसंयोगः न प्रेम्णा न वा सौहार्देन भवति; यदा मनः मयि स्थापयन्ति, शीघ्रं माम् आप्नुवन्ति। इत्येवमुक्ताः ब्राह्मणपत्न्यः यज्ञस्थले प्रत्यागच्छन्; तेषां पतयः, स्पर्धारहिताः सन्तः, स्वपत्नीभिः सह यज्ञं समापयन्। तत्र एका स्त्री, पतिना निरुद्धा, हृदि भगवन्तं यथाश्रुतं आलिङ्ग्य, कर्मबन्धनं देहं परित्यज्य, मोक्षं प्राप्तवती। तदन्नेन गोविन्दः गोपान् चतुर्विधेन पद्धत्या भोजयामास, स्वयम् अपि तदन्नं भुङ्क्ते स्म। एवं भगवान् मानुषरूपं धारयन् लीलायै, गोः, गोपान्, गोपिकाः च तस्य रूपेण, वाक्यैः, कर्मभिः च आनन्दयामास। ततः ब्राह्मणाः, स्वपत्नीभिः जगन्नाथयोः कृतं याचनं स्मृत्वा, भगवतः मानुषरूपे विडम्बनं कृत्वा, अपराधं पश्चात्तप्यन्तः अभवन्। कृष्णे पत्नीनां अद्भुतं भक्तिं दृष्ट्वा, स्वेभ्यः तादृशी भक्तिः नास्ति इति विज्ञाय, आत्मानं दोषयामासुः। ते विचारयामासुः—धिक् जन्म, त्रिविधविद्यां, व्रतानि, महाशास्त्रं, कुलं, यज्ञकौशलं च—यदा भगवतः अप्राकृतस्य विमुखाः स्म। भगवतः मायैव मोहिनी, योगिनामपि; वयं जनानां आचार्याः स्वहिते विह्वलाः स्म। पश्यत कृष्णे विश्वगुरौ, मृत्युरूपं 'गृहं' बन्धनं छित्वा, स्त्रीणां धैर्यं। एताः स्त्रियः न द्विजत्वं, न गुरुकुलवासः, न तपः, न आत्मविचारः, न शौचं, न शुभक्रिया। यद्यपि वयं संस्कारादि गुणयुक्ताः, भगवतः योगेश्वरस्य भक्तिः दृढा नास्ति। गृहजीवने मोहिता, भगवतः वचनैः गोपिकानां माध्यमेन धर्ममार्गं स्मारिताः स्म। अन्यथा, भगवतः, सर्ववरदस्य, पूर्णकामस्य, वशे स्थितानां, मोक्षादि वराणां किम् आवश्यकता? एषा केवलं लीलानिर्देशः। लक्ष्मीः तस्य पादस्पर्शं कामयन्ती, सर्वान् परित्यज्य, एकवारं पूजयति; तया मोक्षयाचनं जनानां मोहायै केवलं। देशः, कालः, वस्तु, मन्त्रः, क्रिया, ऋत्विजः, अग्निः, देवताः, यजमानः, यज्ञः, धर्मः—सर्वं तस्यैव रूपम्। स एव भगवान् विष्णुः, योगेश्वरः, यदुषु प्रकटितः इति श्रुतम्; तथापि मोहिता, तं न जानिम। अहो, धन्याः स्म, यतः अस्माकं मध्ये तादृशी स्त्रियः, यस्याः हृदि अचलभक्तिः हरौ उत्पन्ना। नमः ते कृष्णाय, अव्याभिचारिज्ञाय; तव मायया मोहिताः, अस्माकं मनः कर्ममार्गे विचरति। स आदिपुरुषः, मायया विमूढानां, तत्त्वं न जानतां, अपराधं क्षमति। अपराधं स्मृत्वा, कृष्णं तिरस्कृत्य अपि, अच्युतदर्शनं न त्यक्तवन्तः, कंसभयात् अपि। यदि ग्रहाः सुखदुःखस्य कारणं, तर्हि आत्मनः किं तेन? विद्वांसः वदन्ति—ग्रहाः अन्यान् ग्रहान् प्रभावितवन्ति; तर्हि कोपः कस्य प्रति? यदि कर्म सुखदुःखस्य कारणं, तर्हि आत्मनः किं तेन? कर्म जडचेतनयोः; देहः त्वचः, आत्मा चेतनः सुपर्णः; कोपः कस्य प्रति? कर्म मूलम् न। यदि कालः सुखदुःखस्य कारणं, तर्हि आत्मनः किं तेन? कालः आत्मनः समः; यथा अग्नेः तापः न गुणः, हिमस्य शीतलता न गुणः; द्वैतम् अन्यस्य नास्ति। कस्यापि, कदापि, कथञ्चन, परमात्मनः द्वैतम् न उत्पद्यते; यथा अहं, तथा जन्ममृत्यू; जागृतः तत्त्वज्ञः भूतानि न बिभेति। एतां परा भक्तिं परमात्मनि, याम् पूर्वैः ऋषिभिः आचरिता, आश्रित्य, अतीव दुर्गं तमः, मुकुन्दपादसेवया, तरिष्यामि। भगवान् उवाच—निरपेक्षः, निरवस्थः, निर्लिप्तः, क्षीणः, पृथिव्यां परिव्राजकः, दुष्टैः त्यक्तः अपि, स्वधर्मे अविचलः, ऋषिः इदं श्लोकं उक्तवान्। नान्यः आत्मनः सुखदुःखस्य कारणं; मित्रः, उदासीनः, शत्रुः च, संसारमोहस्य कल्पनाः। तस्मात्, प्रियः, सर्वभावेन, बुद्ध्या मनः मयि संयम्य, एष योगस्य सारः। यः, एकचित्तः, धारणया, गायति, पठति, शृणोति वा, ब्रह्मस्थितस्य ऋषेः गीतम्, स द्वन्द्वैः न बाध्यते। शुकः उवाच—भगवान् बलरामसहितः तत्र स्थितः, गोपानां इन्द्रयज्ञाय तैयारीं दृष्टवान्। सर्वज्ञः, सर्वात्मा, सर्वदर्शी, भगवान् विनयेन, नन्दादीन् वृद्धान् उपसंगम्य, पप्रच्छ। "किं, पितः, एष कलकलः उत्पन्नः? कस्य हेतोः, कस्य अर्थाय, केन यज्ञः क्रियते?" इति पप्रच्छ। "पितः, अहम् अत्यन्तं श्रोतुम् इच्छामि; कृपया कथय; धर्मिष्ठाः सर्वथा भक्ताः कृत्यं न गुप्तयन्ति।" "यः मित्रे, उदासीनः, शत्रौ, समः, द्वेषं न कुर्यात्, स मित्रः, आत्मवत् अन्यान् पश्यति।" "जनाः, ज्ञात्वा अज्ञात्वा च, कर्म कुर्वन्ति; विदुषां कर्म सफलम्, मूढानां न।" "तर्हि, किम् कृत्यस्य अर्थः, किम् वा परम्परा? यथाहम् पृच्छामि, सम्यक् कथय।" नन्दः उवाच—"इन्द्रः वर्षस्य अधिपः; मेघाः तस्य रूपम्; ते जलं वर्षयन्ति, सर्वाणि प्राणीनी आनन्दयन्ति, पोषयन्ति।" "वयं च अन्ये च वर्षदातुः, अधिपस्य, हविषा, समग्रीभिः, यज्ञैः पूजयामः।" "यज्ञशेषेण जनाः त्रिवर्गाय जीवन्ति; मानवकृतस्य फलस्य कारणं वर्षदेवः।" एवं भगवतः लीलायाः, भक्तानां श्रद्धायाः, ब्राह्मणानां आत्मविचारस्य, गोपिकानां परमभक्तेः, गोपानां यज्ञस्य, नन्दस्य उत्तरस्य च, कथा एकसंधानया प्रवहति।