यमुना-समीपे काञ्चन-अशोक-कलिकाभिः शोभिते वनान्तरे गोपाङ्गनाः कृष्णं तं सह गोपैः बलरामेण च परिवृतं विचरन्तं दृष्टवन्तः। तं मेघश्यामं पीतवस्त्रं वनमाल्य-शिखिपिच्छ-भूषितं नर्तकवेषधरं, कुसुमशोभित-कन्धं, एकेन हस्तेन पद्मं परिभ्रमयन्तं, कर्णे कुमुदं, कपोलयोः केश-पाशं, मुखे प्रसन्नस्मितं च, ताः स्त्रियः सस्मेरं सन्दृश्यमाणं कृष्णं अपश्यन्। यस्य कथाः श्रवणे प्रियाः, यः श्रवणेन कान्तः, तं दृष्ट्वा गोपाङ्गनाः मनसा तत्रैव निमग्नाः, नेत्रैः तं प्रविश्य, अन्तरात्मनि दीर्घं आलिङ्ग्य, हे राजन्, विवेकिन्यः स्वेच्छया शोकं त्यक्तवन्तः। सर्वान्यपि आशाः परित्यज्य, आत्मदर्शनार्थं ताः कृष्णं समीपं आगताः। सर्वदर्शी भगवान् तासां तत्त्वं ज्ञात्वा, सस्मितं वदनं दर्शयन् ताः अभ्यागताः इदं उवाच— "स्वागतम्, हे भाग्यवत्यः! उपविशत। किं कर्तुं शक्यं मया? युक्तं हि युष्माभिः आत्मदर्शनाय अत्र आगतम्।" एवं तासां प्रियात्मनि भक्तिं कारणरहिताम् अविच्छिन्नां च यथार्थदर्शिनां समर्पयन्ति। जीवः, बुद्धिः, मनः, आत्मा, पत्न्यः, पुत्राः, धनादि, सर्वं मयि संसर्गात् प्रियं भवति; अतः अन्यः कः प्रियः स्यात्? "अधुनाऽश्वमेधस्थलं गच्छत, हे द्विजपत्नीः! गृहस्थाः पतयः युष्माभिः सह स्वं यज्ञं सम्पूर्णं करिष्यन्ति।" इति भगवान् उक्तवान्। ताः पत्न्यः प्रत्युवाचुः— "एवं न वद, भगवन्! शास्त्रस्य वचनं तव पादयोः पूरय। सर्वान् बान्धवान् परित्यज्य, तुलसी-भूषित-पाद-रजः संग्रहीतुं तव समीपं आगताः।" "न पतयः, न पितरः, न पुत्राः, न भ्रातृभ्यः, न मित्राणि, न अन्यः कोऽपि नः स्वीकारयिष्यति। अतः, हे शत्रुनिग्रहिन्, यः तव पादयोः पतितः, तस्य अन्यः शरणं नास्ति—एतद् दत्तुम् अर्हसि।" भगवान् उवाच— "न पतयः, न पितरः, न भ्रातरः, न पुत्राः, न अन्ये द्वेषं कुर्वन्तु; सर्वलोकाः, देवाः, सर्वभूतानि अपि युष्माकं सम्मानं कुर्वन्ति, यतः युष्माकं मयि सम्बन्धः अस्ति।" "संसारस्य व्यक्तिसम्बन्धः न प्रेमाय, न स्नेहाय; मयि चित्तं स्थापयित्वा शीघ्रं मां प्राप्स्यथ।" शुकः उवाच— एवं उक्ताः ब्राह्मणपत्न्यः यज्ञस्थले प्रत्यागच्छन्; तेषां पतयः स्पर्धारहिताः स्वपत्नीभिः सह यज्ञं सम्पन्नं कृतवन्तः। तत्र एका स्त्री पतिना निरुद्धा, हृदयेन कृष्णं आलिङ्ग्य, यथाश्रुतं, कर्मबन्धनं देहं त्यक्त्वा मोक्षं प्राप्तवती। गोविन्दः तेन अन्नेन गोपान् चतुर्विधं तर्पयामास, स्वयम् अपि तदन्नं भुक्तवान्। एवं मानववेषधारी भगवान् गोपाः, गोपाङ्गनाः, गोपबालाः च रूपैः, वाक्यैः, कर्मभिः च हर्षयामास। तदनन्तरं, ब्राह्मणाः स्वपत्नीभिः जगन्नाथयोः प्रति कृतं निवेदनं स्मृत्वा, मानववेषधारीं कृष्णं अवहास्य, आत्मदोषं अनुभूय, तेषां पत्न्यः भगवति अद्भुतां भक्तिं दृष्ट्वा, स्वभक्तेः अभावं ज्ञात्वा, खेदम् अनुभूय, आत्मनिन्दां कृतवन्तः। "धिक् जन्म, त्रिविधानि ज्ञानानि, व्रतानि, महदधीत्यं, कुलम्, यज्ञकुशलता च—यद् भगवति अतीन्द्रियं तिरस्कृतम्।" "नूनं भगवतो मायया योगिनाम् अपि मोहो जायते; वयं जनानां गुरुका अपि स्वहिते भ्रमिताः।" "पश्य गोपाङ्गनानां स्थैर्यम्, याः कृष्णार्थं मृत्युपाशं गृहं च त्यक्तवन्तः।" "यासां न द्विजत्वदीक्षा, न गुरुकुलवासः, न तपः, न आत्मविचारः, न शौचम्, न शुभकर्म च; तथापि, अस्माकं refinementादि गुणैः सन्निहितेऽपि, कृष्णे, योगिनां स्वामिनि, भक्तिः स्थिरा नास्ति।" "गृहवासे स्वहिते भ्रमिताः, स गोपाङ्गनावचनैः धर्ममार्गं स्मारयामास।" "अन्यथा, भगवत्कल्पितं, सर्ववरदायिनं, पूर्णकामं तं, मोक्षादि वराणां किम् आवश्यता? एष भगवतो लीलाविलासः।" "लक्ष्मीः तस्य पादस्पर्शार्थं सर्वान् परित्यज्य, एकवारम् अपि तं पूजयति; तस्या मोक्षकामना दोषपरिहारार्थं केवलं जनमोहाय।" "देशः, कालः, पदार्थः, मन्त्रः, विधिः, ऋत्विक्, अग्निः, देवता, यज्ञकर्ता, यज्ञः, धर्मः—सर्वं तस्यैव स्वरूपम्।" "स एव भगवन् विष्णुः, योगिनां स्वामी, यदुषु प्रकटितः; तं श्रुत्वा अपि मोहवशात् न ज्ञातवन्तः।" "धन्याः वयं, यतः अस्माकं मध्ये ताः स्त्रियः, यासां दृढा भक्तिः हरेः हृदि उत्पन्ना।" "नमः ते, कृष्ण, अच्युतबुद्धे! तव मायया मोहिताः वयं कर्मपथे भ्रमामः।" "स आदिपुरुषः, निश्चितं, तेषां अपराधं क्षमति, येषां मनः तस्य मायया मोहितं, तं तत्त्वतः न जानन्ति।" एवं स्वदोषं स्मृत्वा, कृष्णं अवहास्य अपि, अकम्पितेच्छाः अच्युतदर्शनाय, कंसभीताः अपि, स्थिराः अभवन्। "यदि ग्रहाः सुखदुःखस्य कारणम्, तर्हि आत्मनः किम्? आत्मा अजातः; ग्रहाः ग्रहाणां प्रभावं कुर्वन्ति; अतः कस्य क्रोधः?" "यदि कर्म सुखदुःखस्य कारणम्, तर्हि आत्मनः किम्? कर्म जडचेतनयोः; देहः तु त्वचा, आत्मा तु साक्षी; अतः कस्य क्रोधः? कर्म मूलं नास्ति।" "यदि कालः सुखदुःखस्य कारणम्, तर्हि आत्मनः किम्? कालः आत्मनः स्वरूपः; यथा अग्नेः उष्णता न तस्य धर्मः, हिमस्य शीतता न तस्य धर्मः, अतः द्वैतं अन्यस्य नास्ति।" "कस्यापि, कदाचित्, किमपि, परं आत्मनः द्वैतं न जायते; यथा अहम्, तथा जन्ममृत्युपरम्परा; जागृतः तत्त्वदृष्ट्या भूतानाम् न बिभेति।" "एतां परां भगवति भक्तिं, यां पूर्वैः ऋषिभिः अनुष्ठिता, आश्रित्य, अतीव दुस्तरं तमः मुकुन्दपादसेवनया तरिष्यामि।" भगवान् उवाच— "वैराग्यवान्, निरुपाधिः, श्रान्तिहीनः, पृथिव्यां परिभ्रमन्, दुष्टैः त्यक्तः अपि, स्वधर्मे अविचलितः, मुनिः इदं श्लोकं उक्तवान्—" "न आत्मनः सुखदुःखस्य कारणम् अन्यः; मित्राणि, उदासीनाः, शत्रवः, सर्वं संसारमोहजन्यम्।" "तस्मात्, हे प्रिय, सर्वात्मना, बुद्ध्या मनः मयि संयोजय; एतदेव योगस्य सारः।" एवं, हे राजन्, कृष्णस्य यशः, गोपाङ्गनानां भक्तिः, ब्राह्मणानां आत्मविचारः, भगवतो उपदेशः, भक्तियोगस्य महिमा च, एकस्मिन् कथा-सूत्रे सम्यक् प्रकाशितम्।