शृण्वन्त्यः अच्युतस्य आगमनं, तं द्रष्टुं सदा उत्सुकाः, तस्य कथासु मनः नितरां आविष्टाः, गोप्यः हर्षेण पूर्णाः अभवन्। ताः चतुर्विधं उत्तमं भोजनं पात्रेषु गृहीत्वा, प्रियतमं प्रति शीघ्रं अगच्छन्, यथा नद्यः समुद्रं प्रति धावन्ति। पतिभिः, भ्रातृभिः, सम्बन्धिभिः, पुत्रैः च निषिद्धाः अपि, ताः उत्तमकीर्तेः भगवति मनः नितराम् स्थापयित्वा, दीर्घकालं श्रुतधर्मेण पोषिताः, तं प्रति निर्गच्छन्। यमुनातटे नव्य-अशोक-किसलयैः शोभिते विपिनान्तरे, गोप्यः तं गोपैः च वृद्धभ्रात्रा परिवृतं विचरन्तं अपश्यन्। तं वर्षमेखलाभं, सुवस्त्रपरिधानं, वनमाल्य-पिकपिच्छ-आलङ्कृतं, नर्तकवेषधारिणं, कन्दुकं स्कन्धे स्थापयन्तं, कमलं हस्ते घूर्णयन्तं, कर्णे कुमुदेन भूषितं, कपोलयोः स्रस्त-कुन्तलम्, प्रसन्न-वदनं च अपश्यन्। यासाम् मनः तस्य कथासु निमग्नम्, तस्य साक्षात् दर्शनं कान्तं, ताः तं नेत्रैः प्रविश्य, अन्तर्यामी रूपेण दीर्घं आलिङ्ग्य, राजन्, विवेकिन्यः स्वेच्छया शोकं त्यक्त्वा। सर्वान् आशां परित्यज्य, आत्मनः दर्शनं इच्छन्त्यः, ताः आगच्छन्। स सर्वदर्शी ताः ज्ञात्वा, स्मिताननः ताः इदं उवाच। "स्वागतं, भाग्यशालिन्यः! उपविशतु। किं करवानि? युक्तं यत् यूयं अस्मान् द्रष्टुं आगताः।" "ये ज्ञानी आत्महितं इच्छन्ति, ते मम, आत्मप्रियस्य, अनिर्वचनीयं, अविच्छिन्नं भक्तिं यच्छन्ति।" "जीवनं, बुद्धिः, मनः, आत्मा, पत्न्यः, पुत्राः, धनं, इत्यादि—एते सर्वे मयि संसर्गात् प्रियं भवन्ति; तस्मात् अन्यः कः प्रियः स्यात्?" "इदानीं यज्ञस्थले गच्छत, द्विजपत्न्यः! युष्माकं पतयः गृहस्थाः यज्ञं स्वपत्नीभिः पूर्णं करिष्यन्ति।" गोप्यः ऊचुः—"मा एवं कठोरं वद, भगवन्! तव चरणयोः शास्त्रप्रतिज्ञां पूरय। सर्वबान्धवान् परित्यज्य, तुलसीकृतपदधूलिं केशेषु स्थापयितुं आगताः।" "न पतयः, न मातरः, न पुत्राः, न भ्रातृभिः, न मित्राणि, न अन्यः कोऽपि वर्तते। तस्मात्, शत्रुनिग्रहिन्, यः तव पादयोः पतितः, तस्य अन्यः शरणं नास्ति—तद् अनुग्रहं कुरु।" भगवान् ऊचुः—"न पतयः, न पितरः, न भ्रातृभिः, न पुत्राः, न अन्यः कोऽपि द्वेषं कुर्वन्तु; लोकाः, देवाः, सर्वभूतानि अपि युष्मान् पूजयन्ति, यतः यूयं मयि संलग्नाः।" "संसारस्य जनानां सङ्गः न प्रेमार्थं, न स्नेहार्थं; युष्माकं मनः मयि स्थापयित्वा, शीघ्रं माम् प्राप्स्यथ।" शुकः उवाच—एवं उक्त्वा, ब्राह्मणपत्न्यः यज्ञशालां प्रत्यागच्छन्, तेषां पतयः, द्वेषरहिताः, स्वपत्नीभिः यज्ञं पूर्णं कृतवन्तः। तत्र एका स्त्री, पतिना निगृहीता, तं भगवन्तं हृदये आलिङ्ग्य, श्रुतानुसारं, कर्मबंधनयुक्तं शरीरं त्यक्त्वा, मोक्षं प्राप्तवती। भगवान् गोविन्दः तेनैव अन्नेन, गोपान् चतुर्विधेन भोजनप्रकारेण तर्पयित्वा, स्वयं अपि अन्नं भुक्तवान्। एवं भगवान् मानुषरूपम् धृत्वा, गोः, गोपान्, गोपिकाः च तस्य रूप-वचन-चरित्रैः रमयामास। ततः, ब्रह्मणपतिभिः स्वपत्नीभिः याचितम् स्मृत्वा, ब्राह्मणाः तं मानुषरूपेण उपहासं कृत्वा, अपराधं कृत्वा, पश्चात्तापम् अपेदुः। ताः पत्न्यः तस्य कृष्णस्य असाधारणं भक्तिं दृष्ट्वा, स्वस्य भक्तिहीनता ज्ञात्वा, आत्मनं निन्दाम् अकरोत्। "धिक् जन्म, त्रैविद्यं, व्रतम्, विद्वत्ता, वंशः, यज्ञविद्या—यदि तद् भगवतः अतीन्द्रियस्य विमुखत्वे स्थितम्।" "नूनं भगवतो मायाः योगिनाम् अपि मोहिनी; वयं जनानां गुरवः स्वहितं न ज्ञाताः, हे ब्राह्मणाः।" "पश्यत् एषां स्त्रीणां दृढतां, याः कृष्णाय जगद्गुरवे अपि मृत्युरूपं गृहबंधनं भङ्क्त्वा।" "एताः न द्विजत्वम्, न गुरुकुलवासः, न तपः, न आत्मविचारः, न शौचम्, न शुभकर्म।" "अस्माकं संस्काराद्याः गुणाः अपि सन्ति, तथापि कृष्णे, योगिनां ईशे, दृढा भक्ति नास्ति।" "यद्यपि वयं स्वहिते मोहिताः, गृहकर्मे व्यग्राः, तथापि गोपिकाभिः भगवतः धर्ममार्गः स्मारितः।" "अन्यथा, भगवतः आज्ञायाः वशे स्थिताः वयं, तस्य वरदानं वा मोक्षं वा किम् आवश्यं? एष केवलं तस्य लीला।" "लक्ष्मीः तस्य पादस्पर्शं वाञ्छयन्ती, सर्वान् परित्यज्य, एकवारं अपि तं पूजयति; तस्या मोक्षयाचना जनानां मोहायैव।" "देशः, कालः, वस्तु, मन्त्रः, विधिः, ऋत्विक्, अग्निः, देवः, यजमानः, यज्ञः, धर्मः—सर्वे तस्यैव अंशः।" "एष भगवान् विष्णुः, योगिनां ईशः, यदुषु प्रकटः—एवं श्रुतम्, तथापि मोहिताः तं न जानिम।" "धन्याः वयं, यतः अस्माकं मध्ये एताः स्त्रियः यासां अचलभक्तिर्हरौ हृदये उत्पन्ना।" "नमः ते, कृष्ण, अव्यभिचारिणे! तव मायया मोहिताः वयं कर्ममार्गे भ्रमामः।" "सः आदिपुरुषः, तस्य मायया मोहितानां, तत्त्वं न जानतां, अपराधं क्षमति।" "एवं, स्वपापं स्मृत्वा, कृष्णं उपेक्ष्य अपि, अकम्पितं तेषां अच्युतदर्शनाभिलाषः, कंसभयात् अपि।" "यदि ग्रहाः सुखदुःखस्य कारणं, तर्हि आत्मनः किम्? ग्रहाः ग्रहान् एव प्रभावितवन्ति; तस्मात् कोपं कस्य कुर्यात्?" "यदि कर्म सुखदुःखस्य कारणं, आत्मनः किम्? कर्म जडचेतनयोः सम्बन्धः; शरीरं तु त्वचा, आत्मा चेतनः सुपर्णः; तस्मात् कोपः कस्य? कर्म मूलं नास्ति।" "यदि कालः सुखदुःखस्य कारणं, आत्मनः किम्? कालः आत्मनः तुल्यः; यथा अग्नेः उष्णता न स्वभावः, हिमस्य शीतता न स्वभावः, द्वैतं अन्यस्य नास्ति।" "न कस्यापि, न क्वचित्, न कदाचित्, द्वैतं परमात्मनः जायते; यथा अहम्, तथा जन्ममृत्युचक्रः; जागृतः तत्त्वज्ञः भूतानां न भयम्।" "एतां परमभक्तिं परमात्मनि, यां प्राचीनैः ऋषिभिः आचरितम्, आश्रित्य, अतीव दुर्गं तमः, मुक्तुं, मुकुन्दपादसेवनं करिष्यामि।