यदा तु तस्य ब्रह्मणः परमात्मनः अधोक्षजस्य साक्षात्स्वरूपं तत्र उपस्थितं, तदा तान् ब्राह्मणान् विवेकशून्यान् स्वान् मृत्युमतान् मन्यमानान् तं पुरुषाकारं केवलं मानुषं दृष्ट्वा नाजानन्। न तैः उक्तं यदुभ्यः दत्तव्यमिति, नापि अदत्तव्यमिति, हे शत्रुनिग्रहिन्। गोपाः निराशाः तद्वृत्तान्तं कृष्णरमाभ्यां निवेदयन्तः प्रत्यागच्छन्। एतत् श्रुत्वा जगन्नाथः भगवान् सस्मितं लोकवर्त्म दर्शयन् पुनः गोपान् इदं उवाच— "युवां सङ्कर्षणेन मया सह आगतान् इति ब्राह्मणपत्नीभ्यः निवेदयतम्। ताः मयि प्रेम्णा भक्त्या च मनसा युक्ताः सन्तः प्रसन्नमना अन्नं दास्यन्ति।" ततः गोपाः ब्राह्मणपत्नीगृहं गत्वा ताः समुपविष्टाः समलङ्कृताः दृष्ट्वा, ताभ्यः विनीतं प्रणम्य इदं वचोऽब्रुवन्— "नमः भवत्यः ब्राह्मणपत्नीभ्यः। अस्माकं वचनानि शृणुत। नातिदूरे वयं कृष्णेन प्रेषिताः गाः चरयामः।" "सः क्रीडन् गोपैः सह रामेण च दूरम् आगतः। सखिभिः सहितः क्षुधार्तः तस्य कृते भोजनं दत्तुमर्हथ।" आच्युतस्य आगमनं श्रुत्वा, यः कथासु निरतः, दर्शनकाङ्क्षिण्यः ताः सर्वाः प्रमोदेन पूर्णाः अभवन्। ताः चतुर्विधं श्रेष्ठं भोजनं पात्रेषु आदाय, प्रियं प्रति वेगेन सागरं प्रति प्रवहन्त्यः नद्यः इव निर्गताः। पत्न्यः स्वपत्नीनां, भ्रातॄणां, बान्धवानां, पुत्राणां च वारणं न शृण्वन्त्यः, यशोवन्तं भगवन्तं मनसा निबद्धाः, दीर्घश्रुतशास्त्रबलात् निर्भयाः निर्गताः। यमुनातटस्य काञ्चनशाखाभिः शोभितस्य निकुञ्जे ताः गोपैः परिवृतं ज्येष्ठभ्रात्रा सहितं क्रीडन्तं तं दृष्ट्वा। श्यामं मेघसन्निभं, पीताम्बरधरं, वनमाल्यलसितं, शिखिपिच्छशोभितं, नर्तकवेषधरं, कन्धरे कमलम्, हस्ते कमलं वहन्तं, कर्णे कुमुदम्, कपोलयोरलकेन विभूषितं, सस्मितमुखं तं दृष्ट्वा। यस्य कथाश्रवणरता, श्रवणसुखदं तं दृष्ट्वा, ताः चक्षुषा तं प्रविश्य, अन्तरात्मनि दीर्घं परिष्वज्य, दुःखं स्वेच्छया जहुः। सर्वाशाभ्यः परित्यज्य, आत्मदर्शनकाङ्क्षिण्यः ताः समागताः। सर्वदर्शी भगवान् तद्विज्ञाय, सस्मितं ताः इदं वचनमब्रवीत्— "स्वागतम्, भाग्यवत्यः! उपविश्यत। किं करवाणि? अस्मद्दर्शनकाङ्क्षया आगमनं युक्तमेव।" "ये हि आत्महितकामाः, कारणरहितया अविच्छिन्नया भक्त्या मां सेवन्ते, ते एव परमबुद्धिमन्तः।" "जीवनं, बुद्धिः, मनः, आत्मा, दाराः, पुत्राः, वित्तादिकं, सर्वं मयि संयोगात् प्रियं भवति; अतः अन्यः कः प्रियः स्यात्?" "इदानीं यज्ञशालां प्रतिगच्छत, द्विजपत्नीः! पतयः गृहस्थाः स्वपत्नीभिः यज्ञं सम्पादयिष्यन्ति।" ताः पत्न्यः ऊचुः— "मा एवं कोपितं भाषस्व, भगवन्! त्वच्चरणशास्त्रप्रतिज्ञां पूरय। सर्वबान्धवान् परित्यज्य, तुलसीदलशोभितपादरजः केशेषु धारयितुं तव समीपमागताः स्मः।" "न पतयः, न पितरः, न पुत्राः, न भ्रातरः, न सखा, नान्यः कश्चिदस्मान् गृह्णाति। अतः त्वच्चरणारविन्दपतिता, नान्यः शरणः अस्ति; त्वं नः शरणं भव।" भगवान् उवाच— "न पतयः, न पितरः, न भ्रातरः, न पुत्राः, नान्ये च द्वेषं कुर्वन्तु; सर्वे लोका, देवाः, प्रजाः च, युष्मासु मयि संलग्नासु, सम्मानं कुर्वन्ति।" "इह लोके जनानां देहसम्बन्धः न प्रेम्णः हेतुः; युष्माकं मनः मयि स्थितं चेत्, शीघ्रं मां प्राप्स्यथ।" शुक उवाच— "एवं संबोध्य, ब्राह्मणपत्नीः यज्ञशालाम् प्रतिनिवृत्ताः, तेषां पतयः वैरशून्याः स्वपत्नीभिः यज्ञं सम्पन्नम्।" तत्र एका पत्न्यपि पतिना निरुद्धा, यथाश्रुतं भगवान्तं हृदि परिष्वज्य, कर्मबन्धनं देहं त्यक्त्वा, मुक्तिमवाप्तवती। भगवान् गोविन्दः तेनैव अन्नेन गोपान् चतुर्विधेन तृप्त्वा, स्वयमपि तद्भोजनं कृतवान्। एवं भगवान् मानुषवपुर्धारणेन लीलया, गोः, गोपानां, गोपीनां च, सौन्दर्य-वचन-चरित्रैः प्रमदां ददौ। ततः ब्राह्मणाः स्वपत्नीभिः सह भगवत्संमर्दनं कृत्वा, तस्य मानुषरूपस्य उपहासं कृत्वा, अपराधं स्मृत्वा, तदनुशोचन्। स्वपत्नीभ्यः कृष्णे दृढां भक्तिं दृष्ट्वा, स्वस्य तादृशीं भक्तिं न पश्यन्तः, आत्मनः निन्दां चक्रुः। "धिगस्तु जन्म, त्रैविद्यं, व्रतानि, महदधीतिः, कुलं, क्रियाशीलता—यदा भगवति अतीन्द्रिये विमुखाः स्मः।" "नूनं भगवतो माया योगिभ्यः अपि मोहिनी; वयं मानवाचार्याः अपि आत्महितं न जानिमहि, हे ब्राह्मणाः।" "पश्यत कृष्णे, जगद्गुरौ, गृहसञ्ज्ञया मृत्युपाशं छित्त्वा, एतेषां स्त्रीणां धैर्यम्।" "न द्विजत्वं, न गुरुकुलवासः, न तपः, न आत्मविचारः, न शौचम्, न शुभकर्म—एतेषां स्त्रीणां किञ्चिदस्ति।" "अथापि, अस्मासु संस्कारादिषु स्थितेषु, कृष्णे परमहंसनाथे, योगीश्वराधीशे, भक्तिः स्थिरा नास्ति।" "गृहक्लेशैः विमूढचित्ताः, भगवता गोपीनां वचोभिः धर्ममार्गः स्मारितः।" "अन्यथा, भगवतः आदेशवशाः वयं, तस्मात् मुक्त्याद्यर्थं किमन्यत् प्रार्थयेमहि? स एव सर्ववरदः, पूर्णकामः, लीलया एतत् दर्शयति।" "या लक्ष्मीः तस्य पादस्पर्शमेकवारं लब्धुम् अन्यान् सर्वान् त्यक्त्वा, तं पूजयति; सा अपि स्वदोषमोक्षणं याचमाना, केवलं जनमोहाय।" "देशः, कालः, वस्तुविशेषाः, मन्त्राः, क्रियाः, ऋत्विजः, अग्नयः, देवताः, यजमानः, यज्ञः, धर्मः—एते सर्वे तस्मात् एव सृष्टाः।" "स एव भगवान् विष्णुः, योगेश्वराधिपः, यदुषु अवतीर्णः—एवं श्रुतं, किन्तु मोहिता वयं तं न वेद्मः।" "धन्याः वयं, यत्र अस्माकं मध्ये ताः स्त्रियः, यासां हरौ अचला भक्तिः हृदि उत्पन्ना।" "नमः ते, भगवन् कृष्ण, अच्युतबुद्धे! तव मायया मोहिताः वयं कर्मपथेषु चित्तं नयामः।" एवं तत्र भगवतः लीला, भक्तानां भक्तिपरिक्षा, ब्राह्मणानां आत्मनिन्दा, गोपीनां परमभक्तिः, सर्वं शुभं संजातम्।