गोपाः एकदा रामं महाबाहुं कृष्णं च, दुष्टनाशनं, उवाचुः—“अस्याः क्षुधायाः पीडनं वयं अनुभवामः; त्वं अस्याः निवारणं कर्तुम् अर्हसि।” ततः श्रीशुकः कथयति—एवं गोपैः उक्तः देवकीपुत्रः भगवान् भक्तायै ब्राह्मणपत्न्यै कृपया इदं वचनं अब्रवीत्। सः आज्ञापयत्—“गोपाः, यत्र ब्राह्मणाः ब्रह्मविदः आङ्गिरसं यज्ञं स्वर्गकामाः कुर्वन्ति, तत्र यान्तु। तत्र गत्वा, पक्कं चावलं याचन्तु, मम नाम रामस्य च नाम निर्दिश्य। यथा मया प्रेषिताः, तथा वदन्तु।” भगवतः आज्ञया गोपाः तत्र गत्वा, ब्राह्मणान् अञ्जलिं कृत्वा भूमौ प्रणम्य, यथोक्तं याचन्ति। तैः उक्तम्—“भूमिपालाः, कृष्णस्य आज्ञापालनार्थं आगच्छामः; रामेन प्रेषिताः गोपाः वयम्। भवतां सौभाग्यं भवतु। धर्मविदः, रामः अच्युतः च समीपे गाः पालनं कुर्वन्ति; तौ क्षुधार्तौ, अन्नं याचन्ति। यदि श्रद्धा अस्ति, पक्तं चावलं दत्तु।” “यज्ञे पशुसंस्कारस्य वा सौत्रामण्याः वा, दीक्षितस्य अपि, भोजनं न दूष्यते,” इति तैः उक्तम्। तथापि ब्राह्मणाः, भगवतः पक्षे याचितं श्रुत्वा, न शृण्वन्—स्वल्पकामाः, कर्मनिष्ठाः, बालवत्, वृद्धत्वेन गर्विताः। यज्ञस्थलम्, कालः, द्रव्यविभागः, मन्त्राः, विधिः, ऋत्विजः, अग्नयः, देवताः, यजमानः, यज्ञः, धर्मः—एते सर्वे भगवतः एव रूपम्। सः परं ब्रह्म, भगवान् अधोक्षजः, तैः विवेकहीनैः, आत्मानं मर्त्यं मन्यन्ते, तं मानवमिव न अवगच्छन्। ते न ‘यदुभ्यः दत्तु’ न ‘न दत्तु’ इति उक्तवन्तः। गोपाः निराशाः, कृष्णरामयोः समीपं पुनः आगत्य, यथावत् वृत्तान्तं निवेदयन्। तत् श्रुत्वा, जगन्नाथः भगवान् हसन्, गोपान् पुनः लोकवृत्तिं दर्शयन्, इदं वचनम् अब्रवीत्—“सङ्कर्षणेन मया च सह पत्नीनां गृहे गत्वा निवेदयन्तु। ताः मयि मनसा भक्ताः, सस्नेहाः, प्रसन्नमनसः अन्नं दास्यन्ति।” ततः गोपाः ब्राह्मणपत्नीगृहम् आगत्य, ताः उपविष्टाः भूषिताः दृष्ट्वा, प्रणम्य, सन्मानपूर्वकं वदन्ति—“नमः। कृपया वाक्यं शृण्वन्तु। नातिदूरे, वयं कृष्णेन प्रेषिताः गाः पालयामः। सः रामेन सह, गोपैः सह, दूरं आगतः; सः क्षुधार्तः। तस्य सहचारिणेभ्यः अन्नं दत्तु।” अच्युतस्य आगमनं श्रुत्वा, यः कथा श्रुत्वा तस्य मनः तत्र लीनं, ताः सर्वाः स्त्रियः हर्षपूर्णाः अभवन्। ताः चतुर्विधं उत्तमं भोजनं पात्रेषु कृत्वा, प्रियं प्रति शीघ्रं निर्गताः, नदीनां यथा समुद्रं प्रति गमनम्। पत्न्यः, पतिभिः भ्रातृभिः बन्धुभिः पुत्रैः च निषिद्धाः अपि, भगवद्गुणश्रवणेन मनः स्थिरं कृत्वा, दीर्घश्रुतोपदेशैः पोषिता, निर्गताः। यमुनातटे अशोकपल्लवशोभिते वनान्तरे, गोपैः सङ्कर्षणेन च परिवृते, विचरन्तं तम् अपश्यन्। मेघश्यामं, पीतवस्त्रं, वनमाल्यपिच्छालयुक्तं, नर्तकवेषधरं, कर्णपद्मशोभितं, कपोलावलम्बितकुन्तलम्, सस्मितमुखम्, पद्मं स्कन्धे स्थितम्, एकेन हस्तेन पद्मं वर्तयन्तम्, कर्णे कुमुदम्, तं अपश्यन्। यस्य कथा श्रवणेन मनः लीनं, सन्दर्शनं श्रवणेन कान्तं, ताः तं नेत्रैः अन्तः प्रविश्य, मनसः अन्तः दीर्घं आलिङ्ग्य, दुःखं यथेष्टं विसृज्य, विज्ञाः इव अभवन्। सर्वाशां आशां त्यक्त्वा, आत्मदर्शनाय आगताः; सः सर्वदृग्, तासां मनः ज्ञात्वा, सस्मितं वदनं दर्शयन्, वदति—“स्वागतम्! भाग्यशालिन्यः, आसन्तु। किं करवानि? युष्माभिः आत्मदर्शनाय आगमनम् उचितम्। ये ज्ञानी आत्महितं इच्छन्ति, तैः मयि, आत्मप्रियाय, कारणहीनं अखण्डं भक्तिं दीयते। जीवः, बुद्धिः, मनः, आत्मा, पत्न्यः, पुत्रः, धनम्—एते सर्वे मम संस्पर्शेन प्रियाः; तस्मात् अन्यः कः प्रियः स्यात्?” “अधुनैव यज्ञस्थलं गच्छन्तु, द्विजपत्न्यः; पतयः स्वयम् यज्ञं समापयिष्यन्ति युष्माभिः सह।” पत्न्यः ऊचुः—“मा एवं कठोरं वद। भगवत्प्रणीतशास्त्रस्य वचनं पालय। सर्वबन्धून् परित्यज्य, तव चरणतुलसीरजः केशेषु स्थापयितुं आगताः। न पतयः, न पितरः, न पुत्रः, न भ्रातृः, न मित्राणि, न अन्यः, कश्चन, अस्मान् स्वीकरिष्यति। तस्मात्, भगवन्, पतितानां ते पादयोः अन्यः शरणं न अस्ति; तत् दत्तु।” भगवान् अब्रवीत्—“पतयः, पितरः, भ्रातृः, पुत्रः, अन्ये च, रुष्टाः न स्युः; सर्वलोकाः, देवाः, प्राणी च, युष्माभिः मयि संलग्नाः, मान्याः। लोकसङ्गः न स्नेहाय; मयि मनः स्थिरं कृत्वा, शीघ्रं माम् प्राप्तुं शक्ष्यथ।” शुकः कथयति—एवं भगवता उक्ताः, ब्राह्मणपत्न्यः यज्ञमण्डपं प्रत्यागच्छन्; पतयः, मत्सररहिताः, स्वपत्नीभिः सह यज्ञं समापयन्। तत्र एका स्त्री, पतिना निगृहीता, हृदि भगवान् श्रुत्वा आलिङ्ग्य, कर्मबन्धनं शरीरं त्यक्त्वा, मोक्षं प्राप्तवती। भगवान् गोविन्दः तेनैव अन्नेन, गोपान् चतुर्विधेन भोजनप्रकारेण तर्पयामास; स्वयं अपि भुक्तवान्। एवं भगवान् मानुषरूपं धृत्वा, लीलार्थं, गोपगाः, गोपाः, गोपिकाः च, रूपैः, वाक्यैः, कर्मभिः च आनन्दयामास। ततः, पत्न्यः यज्ञकर्तृभ्यः भगवदर्थं याचितवन्त्यः इति स्मृत्वा, ब्राह्मणाः भगवतः मानुषरूपे उपहासं कृत्वा, अपराधाय खेदिताः अभवन्। पत्नीभिः भगवति कृष्णे अद्भुतं भक्तिं दृष्ट्वा, स्वस्य भक्तिहीनतां ज्ञात्वा, शोकाकुलाः, आत्मनिन्दायाम् स्थिताः। “निन्दनीयम् अस्माकं जन्म, त्रैविद्यं, व्रतं, विद्वत्ता, वंशः, यज्ञनिष्ठा—यदि भगवतः अतीन्द्रियस्य विमुखाः स्मः। भगवतः मायया योगिनाम् अपि मोहः; वयं जनानां गुरवः, स्वहिते मोहिताः।” एवं भागवतस्य अयं वर्णनीयः प्रसङ्गः, भगवतः लीलायाः माधुर्यं, भक्तानां भक्तिः, ब्राह्मणानां आत्मनिन्दा च, संस्कृतनिबद्धः।