श्रीउद्धवः भगवान्तं प्रणम्य, “भो भगवन्, एतद्वयं कथं ज्ञास्यामि? तत्त्वतः श्रोतुमिच्छामः, त्वं हि वाग्मीनां श्रेष्ठः,” इति पप्रच्छ। स एवोवाच—“एष आत्मन्यतिक्रमः दुःसहः, महामते, मन्ये महतीं क्लेशकरत्वेन; प्रकृतिः हि बलवती। केवलं ये तव धर्मे भक्ताः, शान्ताः, तव पादाश्रयाः, ते एव तस्मात् विमुक्ताः स्युः। बृहस्पतिः ब्रह्मवादे, हरिश्च आत्मविद्यायाम्, गोब्राह्मणगुरुषु भक्त्या विष्वक्सेनं पश्यन्ति। स्त्रियां गीतस्तुतिभिः त्रिषु लोकेषु नराः कर्णरन्ध्रद्वारा प्रविशन्ति, यथा रामो धर्मिष्ठेषु। तत्र यजमानपत्नीषु भोज्योपहारेण प्रीतिः जायते। गोकुलवासिनः कृष्टं राघवं च प्रणम्य, “हे राम, हे महाबाहो, हे कृष्ण, दुष्टदमन, अस्मान् क्षुधा पीडयति; त्वं तस्याः शमं कर्तुमर्हसि,” इत्युक्त्वा तिष्ठन्ति स्म। एवं गोकुलेभ्यः कथिते, श्रीशुकः उवाच— श्रीभगवान् देवकीसुतः भक्तायै ब्राह्मणपत्नीं प्रति स्नेहवशादेव वचनमिदं प्रवक्तुम् आरभत। “अत्र समीपे यत्र ब्राह्मणाः ब्रह्मविदः स्वर्गकामाः आङ्गिरसं यज्ञं कुर्वन्ति, तत्र गच्छत। हे गोपाः, तत्र गत्वा, मम नाम, रामस्य च नाम, भगवतः च नाम उक्त्वा, पक्तं चावलिं याचध्वम्।” भगवतो निर्दिष्टेन मार्गेण ते गोपाः तत्र गत्वा, ब्राह्मणान् प्रणम्य, अञ्जलिं कृत्वा, भूमौ प्रणिपत्य, यथोक्तं याचितवन्तः— “भोः भूमिपालाः, शृणुत! वयं कृष्णस्याज्ञया आगताः, रामेण प्रेषिताः; भवतो भाग्यं भवतु। धर्मविदां श्रेष्ठाः, समीपे रामाच्युतौ गाः पालयन्तौ, क्षुधार्तौ, अन्नं याचतः। यदि विश्वासः अस्ति, तर्हि यथेष्टं पक्तं दत्त। उत्तमाः, पशुबन्धस्य सौत्रामणीये च विना, दीक्षितस्यापि अन्नभोजनं दूष्यते न।" एवं भगवतः पक्षे याचितं श्रुत्वा अपि, ते ब्राह्मणाः न शुश्रूषुः— अल्पाभिलाषाः, कर्मव्यग्राः, बालिशाः, वृद्धत्वेन गर्विताः। यः देशः, कालः, द्रव्यभेदः, मन्त्राः, विधयः, ऋत्विजः, अग्नयः, देवताः, यजमानः, यज्ञः, धर्मः— एते सर्वे तस्मादेव सम्भूताः। स एव परं ब्रह्म, अधोक्षजः, तं वेदना-हीनाः, देहमात्रदृशः, मानुषं पश्यन्तः, नाज्ञासिषुः। न ‘यदुभ्यः दत्त’ इत्युक्तवन्तः, न ‘मादत्त’ इत्यपि; गोपाः निराशाः सन्तः, कृष्णरामयोः समीपं प्रतिनिवृत्ताः, यथावृत्तं निवेदयामासुः। एतत् श्रुत्वा, भगवान् जगन्नाथः हसित्वा, गोपान् पुनः लोकाचारमुपदिशन् उवाच— “गच्छत, ब्राह्मणपत्नीभ्यः संकर्षणेन मया च आगतेन सह निवेदयत। ताः यः मयि प्रेम्णा मनसा अन्वयन्ति, ताः हर्षेण अन्नं दास्यन्ति।” ते गोपाः ब्राह्मणपत्नीगृहं गत्वा, ताः उपविष्टाः, अलङ्कृताः दृष्ट्वा, प्रणम्य, सादरं वाक्यमूचुः— “नमः, ब्राह्मणपत्नीभ्यः, वचांसि शृणुत। समीपे वयं कृष्णेन प्रेषिताः गाः पालयामः। स गोपैः सह रामेण च दूरात् आगतः; कृपया तस्मै, क्षुधार्ताय, सखिभिः सह, अन्नं दत्त।” अच्युतस्य आगमनं श्रुत्वा, सदा तं द्रष्टुमुत्कण्ठिताः, कथासु तस्य मनः समर्प्य, सर्वाः स्त्रियः हर्षेण पूर्णाः अभवन्। चतुर्विधं उत्तमं भोजनं पात्रेषु आदाय, सर्वाः प्रियं प्रति शीघ्रं निर्गता, यथा नद्यः समुद्रं प्रति धावन्ति। पत्यृभ्रातृबान्धवपुत्रैः प्रतिषिद्धाः अपि, यस्यां यस्यां भगवतः कीर्तिः, तत्र ताः स्थिरचित्ताः, दीर्घश्रुतोपदेशबलेन, निर्गता। यमुनातटे, नूतनाशोकलताभिः शोभिते, ताः स्त्रियः गोपैः भ्रातृभिः च सहितं तं दृष्ट्वा विचरन्तं ददृशुः। मेघश्यामं, पीताम्बरधरं, वनमालाविलसिनं, शिखिपिच्छलाञ्छितं, नटनटवेषधरं, कण्ठे कमलधरं, हस्ते कमलवर्तिनं, कर्णे कुमुदविभूषितं, कपोलयोरलिकुलं, स्मिताननं च तं दृष्ट्वा, ताः यः कथाश्रवणे मनः न्यवेशयन्, यः श्रवणानन्ददः, तं चक्षुषा प्रविश्य, हृदि दीर्घं परिष्वज्य, दुःखं यथेष्टं विसृज्य, ज्ञानीव सन्तः, तुष्टाः अभवन्। सर्वाशाः परित्यज्य, आत्मदर्शनकाङ्क्षिण्यः, ताः तं सर्वदर्शिनं, तद्भावज्ञं, स्मितमुखं, उपगम्य, उपविष्टाः। भगवान् ताः अभ्यागताः सुमंगलाः सन्दृश्य, “स्वागतम्, महाभागाः! उपविशन्तु। किं करवानि? अस्माकं दर्शनाय आगमनं युक्तम्। ये आत्महितकामिनः, ते मयि, आत्मप्रियतमाय, निःस्वार्थं, अविच्छिन्नां भक्तिं कुर्वन्ति। प्राण, बुद्धि, मनः, आत्मा, पत्नी, पुत्राः, वित्तं, सर्वम्— मयि संसर्गात् प्रियं भवति; तस्मात्, अन्यः कः प्रियः स्यात्?” पुनः उवाच— “युवां यज्नवाटं प्रतिगच्छत; पतयः गृहस्थाः स्वपत्नीभिः यज्ञं सम्पूर्णं करिष्यन्ति।” ताः ब्राह्मणपत्नीः, “मा मां वृथा वद, भगवन्! त्वच्चरणतुलसीधूलिलाभाय सर्वं त्यक्त्वा आगताः स्मः; त्वच्चरणयोः शरणागतानां नान्यः शरणं अस्ति; कृपया अस्मान् तव पादरजसा अलङ्कुर्व,” इति प्रार्थयन्। “न पतयः, न पितरः, न पुत्राः, न भ्रातरः, न मित्राणि, न अन्यः कश्चन, अस्मान् गृह्णीयुः; त्वच्चरणशरणानां नान्यः गतिः अस्ति,” इत्युक्त्वा, भगवतः समीपे शरणं ययुः। स भगवान् उवाच— “युष्माकं पतयः, पितरः, भ्रातरः, पुत्राः, अन्ये च, रोषं न कुर्वन्तु; सर्वे लोका, देवाः, प्राणीश्च, युष्मासु मयि संबद्धेषु, सम्मानं कुर्वन्ति। लोकेषु जनानां सङ्गः न प्रीत्यर्थं न स्नेहार्थं, मयि मनः स्थाप्य, शीघ्रं मामेव प्राप्स्यथ।” श्रीशुकः उवाच— एवं भगवता उपदिष्टाः, ब्राह्मणपत्नीः यज्ञवाटं प्रतिनिवृत्ताः; तेषां पतयः अमर्षरहिताः स्वपत्नीभिः सह यज्ञं पूर्णं कृतवन्तः। तत्र एका स्त्री, पत्या निरुद्धा, भगवत्स्मरणेन हृदि तं परिष्वज्य, कर्मबन्धनं देहं त्यक्त्वा, मोक्षं प्राप्तवती। भगवान् गोविन्दः, तेनैव अन्नेन गोपान् चतुर्विधेन भोजनप्रकारेण तर्पयामास, स्वयं च तेन भुञ्जानः। एवं भगवान् मानुषरूपधारी, स्वलीलया, स्वसौन्दर्य-वाक्य-चरित्रैः, गाः, गोपान्, गोप्यश्च, प्रमुदितवान्।