यथा जलप्रवाहे वृक्षाः चलन्ति इव दृश्यन्ते, तथा भूमिः अपि नेत्राणां भ्रमणेन भ्रमणमिव प्रतीतिः भवति; एवं च मनः कल्पनया इन्द्रियविषयाणां अनुभवः मिथ्यैव, स्वप्नदृष्टानि अपि असत्यानि; तथा, हे दशार्हवंशज, संसारः अपि आत्मनः मिथ्यैव। वस्तु नास्ति अपि चेत्, संसारचक्रं न निवार्यते; ये इन्द्रियविषयेषु मनः स्थापयन्ति, तेषां दुःखं स्वप्ने अपि जाग्रति-जीवने यथा एव उद्भवति। तस्मात्, हे उद्धव, अनियतैः इन्द्रियैः इन्द्रियविषयेषु न प्रवर्तस्व। आत्मग्रहात् उत्पन्नं भ्रमं पश्य, मायामयं दोषं अवगच्छ। यदि कश्चित् दुष्टैः तिरस्कृतः, उपहस्यमानः, स्पर्धायुक्तः, ताडितः, बद्धः, जीविकायाः वञ्चितः, अपि च मूढैः लूढः, मूत्रितः, विविधैरुपायैः कम्पितः भवति—स शुभकामनां यः इच्छति, दुःखेषु अपि स्वात्मना आत्मानं उद्धरेत्। ततः श्री उद्धवः पप्रच्छ—कथं अहं एतत् अवगच्छेयम्, हे उत्तमवाचः? कृपया अस्मान् कथय। एषा आत्मनः अतिक्रान्तिः असह्या, हे विश्वात्मन्, मम मतिम् अतिक्रान्त्या अत्यन्तं कठिनम्। प्रकृतिः बलवती; केचन तव धर्मे भक्ताः, शान्ताः, तव पादाश्रयाः एव एतत् साधयन्ति। बृहस्पतिः ब्रह्मवादे, हरिः आत्मसाक्षात्कारस्थितौ, गो-गुरु-ब्राह्मणभक्त्या विष्वक्सेनं अनुवर्तन्ते। स्त्रीणां कर्णरन्ध्रेषु गान-स्तुत्याः द्वारा, त्रिलोक्यां पुरुषाः प्रविशन्ति, यथा रामः सत्पुरुषेषु। अन्न-होमैः यजमानपत्नीषु अनुग्रहो भवति। गोपालाः ऊचुः—हे राम, हे महाबाहो, हे कृष्ण, दुष्टनाशक, अस्माकं क्षुधा पीडयति; तस्य निवारणं कर्तुम् अर्हसि। श्री शुकः उवाच—इति गोपालैः समुपस्थितः, भगवान् देवकीपुत्रः भक्तायै ब्राह्मणपत्नीं प्रति स्नेहपूर्वकं वचनं प्रोवाच। यत्र ब्राह्मणाः ब्रह्मविदः अंगिरसहोमं स्वर्गकामाः यजन्ति, तस्मिन् यज्ञवेद्यां गच्छत। तत्र, गोपालाः, भगवतः, रामस्य, मम नामानि उक्त्वा, पक्वान्नं याच्यत। भगवता निर्देशेन, गोपालाः तत्र गताः, यथानिर्दिष्टं विनीताः, नमस्कृत्य, भूमौ प्रणम्य, ब्राह्मणान् याचन्ते—हे भूमिपालाः, कृष्णाज्ञापालनकर्तारः वयं आगताः। रामेन प्रेषिताः गोपाः वयं; शुभं भवतु। हे धर्मविदः, रामः च अच्युतः च गोपालैः सह समीपस्थः, क्षुधार्तौ, युष्मत्तः अन्नं याचन्ति। यदि श्रद्धा अस्ति, तेषां कामितं पक्वान्नं दत्त। हे श्रेष्ठाः, पशुयागदीक्षायां वा सौत्रमणौ वा, दीक्षितस्य अपि अन्नं भोजनात् न दूष्यते। इत्येव भगवतोऽर्थे श्रुत्वा, ते ब्राह्मणाः न शृण्वन्—स्वल्पकामाः, कर्मनिष्ठाः, बालवत्, वृद्धत्वेन गर्विताः। यज्ञस्थानं, कालः, द्रव्यविभागः, मन्त्रः, विधिः, ऋत्विक्, अग्निः, देवता, यजमानः, यज्ञः, धर्मः—एते सर्वे भगवतः एव अंशाः। स एव परमब्रह्म, भगवान् अधोक्षजः, तैः विवेकहीनैः, स्वान् मृत्युमान् इव दृष्ट्वा, न अभिज्ञायते; मानव इव अवगम्यते। यदुं प्रति 'दत्त' इति न उक्तम्, 'न दत्त' इति अपि न उक्तम्, हे शत्रुनिग्रहिन्। गोपालाः निराशाः, कृष्णरामयोः समीपं आगत्य, यथाभूतं निवेदयन्ति। तद् श्रुत्वा, भगवान् जगन्नाथः, हास्यं कृत्वा, पुनः गोपालान् लोकव्यवहारं दर्शयन् प्रोवाच—गच्छत, ब्राह्मणपत्नीभ्यः, सङ्कर्षणेन मया च आगतम् निवेदयत। ताः, मयि मनसा भक्ताः, स्नेहयुक्ताः, सन्तोषेण अन्नं दास्यन्ति। ततः गोपालाः ब्राह्मणपत्नीगृहं गत्वा, ताः उपविष्टाः, अलङ्कृता अपश्यन्, विनीताः प्रणम्य, सन्मानपूर्वकं वदन्ति—नमः, ब्राह्मणपत्न्यः, वचनं शृणुत। समीपस्थे वयं कृष्णेन प्रेषिताः गोपाः, गाः चरामः। स गोपालैः रामेन च सह आगतः, क्षुधार्तः, सखिभिः सहितः; तस्मै अन्नं दत्त। अच्युतः आगतः इति श्रुत्वा, तं द्रष्टुम् उत्सुकाः, तस्य कथायां मनः स्थिताः, सर्वाः स्त्रियः हर्षपूर्णाः अभवन्। उत्तमं चतुर्विधं भोजनं पात्रेषु आदाय, सर्वाः प्रियं प्रति समुद्रं प्रति नद्यः इव शीघ्रं जग्मुः। पत्युः, भ्रातुः, बान्धवस्य, पुत्रस्य, निषेधेन अपि, ताः उत्तमकीर्तिपतौ मनः स्थिरं स्थापयित्वा, श्रुतपूर्ववाक्यैः पोषिता, निर्लज्जाः जग्मुः। यमुनातटे, नवअशोकशाखाभिः शोभिते, स्त्रियः तं अपश्यन्—गोपालैः, ज्येष्ठभ्रात्रा सहितं, तत्र विचरन्तम्। तं मेघश्यामं, सुवर्णवस्त्रधारिणं, वनमालापीठं, मयूरपिच्छालङ्कृतं, नर्तकवेषं, कन्दलमालां स्कन्धे स्थापयन्तं, एकहस्ते पद्मं घूर्णयन्तं, कर्णे कुमुदं, कपोलयोर् अलकपाशं, स्फुरितस्मितवदनं च। तस्य कथायां मनः निमग्नाः, तस्य सन्निधिः कर्णयोः हर्षदायकः, तं नेत्रैः प्रविश्य, अन्तः दीर्घं आलिङ्ग्य, हे राजन्, ज्ञानीव, इच्छया दुःखं विसृज्य, ताः तं आत्मनं द्रष्टुम् आगच्छन्। सर्वान् अन्याशाः परित्यज्य, ताः आत्मदर्शनकामनया आगताः। स सर्वद्रष्टा, ताः ज्ञात्वा, स्फुरितस्मितेन वदनं तासां प्रति वदति। स्वागतं, हे भाग्यशालिन्यः! उपविशत। किं अहं कर्तुं शक्नोमि? युष्माभिः अस्माकं दर्शनाय आगमनं युक्तम्। ये ज्ञानीः, स्वहिते इच्छन्ति, ते मम, आत्मप्रियस्य, कारणरहितं, अविच्छिन्नं भक्तिं कुर्वन्ति। जीवः, बुद्धिः, मनः, आत्मा, पत्नी, पुत्रः, धनं, इत्यादि—एते सर्वे मम संसर्गेण प्रियं भवन्ति; तस्मात्, अन्यः कः प्रियः भवेत्? इदानीं, यज्ञवेद्यं गच्छत, हे द्विजपत्न्यः! भवन्तः पतयः गृहस्थाः, यज्ञं स्वयमेव पूर्णं करिष्यन्ति। पत्न्यः ऊचुः—माऽतिवाच्यः, हे प्रभो! तव शास्त्रप्रतिज्ञां पादयोः पूर्णय। सर्वान् बान्धवान् परित्यज्य, तव तुलसीकृतपादरजः केशेषु स्थापयितुं आगताः। न पतयः, न माता, न पुत्रः, न भ्राता, न मित्रं, न अन्यः कश्चन, अस्मान् स्वीकरिष्यन्ति। तस्मात्, हे शत्रुनिग्रहिन्, याः तव पादयोः पतिताः, तासां अन्यः शरणं न अस्ति; तद् अस्माकं अनुग्रहं कुरु।