यदा पुरुषः आत्मानं प्रकृत्या न विवेचयति, संसर्गजनितमोहितः संसारं प्रविशति। सत्त्वसंगेन देवत्वं, रजसः संगेन दानवत्वं मानवत्वं च, तमसः संगेन पिशाचत्वं पशुत्वं च प्राप्नोति; कर्मप्रेरितः एषु भ्रमति। अन्यान् नृत्यन्तः गायतः च पश्यन्, सः तान् अनुकरणं करोति; एवं बुद्धिधर्मान् निरीक्ष्य, अकर्मापि जनः तदनुकरणाय बाध्यते। यथा जलप्रवाहे वृक्षाः चलन्ति इव दृश्यन्ते, यथा नेत्रगमनात् पृथिवी भ्रमति इव प्रतीतिः, तथा इन्द्रियाणां विकारः। यथा मनःकल्पितं विषयभोगः मिथ्या, स्वप्ने दृश्याः अपि असत्याः, तथा आत्मनः संसारः मिथ्या, हे दशार्हवंशज। अपि वस्तु नास्ति, संसारचक्रं न निवर्तते; विषये ध्यानं कुर्वतः दुःखं स्वप्ने अपि जागरेण तुल्यं जायते। अतः, उद्धव, अनिश्चितेन्द्रियैः विषयेषु मा रमस्व; आत्मग्रहजनितं भ्रमं पश्य, मायामयं दोषं विविच्य। यदि बहिः निष्कासितः, दुष्टैः उपहसितः, अवमानितः, स्पर्धितः, ताडितः, बद्धः, जीविकायाः वञ्चितः च भवेत्— अज्ञैः जनैः तिरस्कृतः, मूत्रितः, बहुधा कम्पितः च— शुभकामनया दुःखेषु अपि, आत्मनैव आत्मनं उद्धरेत्। श्री उद्धवः उवाच— हे उत्तमवाचः, कथं एतत् अहं विजानीयामि? कृपया वद। एष आत्मनः अतिक्रान्तिः दुःसहः इति मन्ये, हे विश्वात्मन्, ज्ञानेष्वपि अत्यन्तदुष्करः, प्रकृतिः बलवती हि। तव धर्मनिष्ठाः शान्ताः, तव पादाश्रयाः विना अन्ये न शक्ष्यन्ति। बृहस्पतिः ब्रह्मवादे, हरिः आत्मसाक्षात्कारस्थाने, गोब्राह्मणाचार्यभक्त्या विष्वक्सेनं अनुवर्तन्ति। स्तुत्या गीत्या त्रिलोक्येषु पुरुषाः, स्त्रीणां कर्णरन्ध्रेषु प्रविशन्ति, यथा रामः साधुषु। अन्नेन च हविषा च, यजमानपत्नीषु अनुग्रहः भवति। गोपालाः ऊचुः— हे राम, हे महाबाहो, हे कृष्ण, दुष्टनाशक, अस्माकं क्षुधा पीडयति; तस्य निवारणं कर्तव्यम्। श्री शुकः उवाच— गोपालैः एवं उक्तः भगवान् देवकीसुतः भक्तायै ब्राह्मणपत्न्यै सौम्यं वचनं अवदत्। यज्ञवेद्यां गच्छन्तु, यत्र ब्राह्मणाः ब्रह्मविदः अंगिरसयज्ञं स्वर्गकामाः कुर्वन्ति। तत्र गच्छन्तु, गोपालाः, पक्वशालीनं याचन्तु, अस्मदुपदिष्टं, भगवतो नाम्ना, उत्तमस्य नाम्ना, मम नाम्ना च। भगवता आदेशेन, ते गत्वा यथोक्तं याचन्ति, अञ्जलिं कृत्वा, ब्राह्मणान् प्रणम्य, भूमौ शिरः निहत्य। हे भूमिपालाः, शृण्वन्तु! वयं कृष्णस्य आज्ञापालनाय आगताः; रामेन प्रेषिताः गोपालाः वयं; भवतां शुभं अस्तु। हे धर्मविदः, रामः च अच्युतः च, समीपे गोः पालनं कुर्वन्ति, क्षुधितौ, भवतः अन्नं याचन्ति; यदि श्रद्धा अस्ति, पक्वशालीनं यच्छन्तु। हे उत्तमाः, पशुयागदीक्षायां, सौत्रामणौ वा, दीक्षितस्य अपि, भोजनं न दुषितं भवति। भगवतो हेतोः याचनं श्रुत्वा अपि, ते न शृण्वन्ति— तुच्छकामाः, कर्मनिरताः, बालिशाः, वृद्धत्वेन गर्विताः। स्थलम्, कालः, पृथग् द्रव्याणि, मन्त्राः, विधयः, ऋत्विजः, अग्नयः, देवताः, यजमानः, यज्ञः, धर्मः— एते सर्वे तस्यैव अंशः। तं परमं ब्रह्म, भगवान् अद्भुतः, ते विवेकहीनाः, आत्मनं मर्त्यं मन्यन्ते, तं मानवम् इव अव्यक्तं न विजानन्ति। 'यदुषु दत्तम्' न उचुः, 'न दत्तम्' अपि न उचुः, हे शत्रुनिग्रहिन्। गोपालाः निराशाः, कृष्णरामयोः समीपं प्रत्यागच्छन्, यथावृत्तं न्यवेदयन्। तद्वचनं श्रुत्वा, भगवान् जगन्नाथः, हसन्, पुनः गोपालान् जगत्क्रियायाः मार्गं दर्शयन् उवाच। गच्छन्तु, ब्राह्मणपत्नीभ्यः सूचयन्तु, संकर्षणः मया सह आगतः इति; ताः, मयि प्रेम्णा, मनसा भक्ताः, अन्नं हर्षेण यच्छन्ति। ततः, पत्नीनां गृहं गत्वा, ताः उपविष्टाः अलङ्कृताः दृष्ट्वा, गोपालाः ब्राह्मणपत्नीभ्यः प्रणम्य, विनयेन वचनं ऊचुः। नमः, ब्राह्मणपत्न्यः, वचनं शृण्वन्तु। समीपे, वयं कृष्णेन प्रेषिताः, गोपालनं कुर्वन्ति। सः, गोपालैः रामेण सह, दूरं आगतः; कृपया, तस्य, क्षुधितस्य, सखिभिः सह, अन्नं यच्छन्तु। अच्युतः आगतः इति श्रुत्वा, तं द्रष्टुम् उत्सुकाः, तस्य कथासु मनः सन्निधाय, सर्वाः स्त्रियः हर्षपूर्णाः अभवन्। चत्वारि प्रकाराणि उत्तमं भोजनं पात्रे समर्प्य, सर्वाः प्रियं प्रति शीघ्रं ययुः, यथा नद्यः समुद्रं प्रति धावन्ति। पतिभिः, भ्रातृभिः, बन्धुभिः, पुत्रैः च निषिद्धाः अपि, ताः उत्तमकीर्तिस्य प्रभौ मनः स्थिरं कृत्वा, दीर्घश्रुतोपदेशैः पोषिताः, आगच्छन्। यमुनातटे, नवाशोकशाखाभिः शोभिते वनान्तरे, ताः तं ददृशुः, गोपालैः ज्येष्ठभ्राता च सहितम्, विचरन्तं। तं श्यामं मेघसदृशं, पीतवस्त्रं, वनमालया, मयूरपिच्छेन च विभूषितं, नर्तकवेषधारिणं, कन्दलेन स्कन्धे स्थितं, एकेन हस्तेन कमलं घूर्णयन्तं, कर्णे कुमुदेन भूषितं, कपोलयोः केशपाशैः शोभितं, हासमन्देन मुखं विकसन्तं च दृष्ट्वा। ताः, तस्य कथाश्रवणेन मनः निमग्नाः, तस्य सन्निधौ कर्णौ हृष्टाः, दृष्ट्या तं प्रविश्य, अन्तः दीर्घं आलिङ्ग्य, हे राजन्, ज्ञानीवत्, इच्छया दुःखं त्यक्त्वा। एवं सर्वाः अन्याः आशाः परित्यज्य, आत्मदर्शनाय आगताः; सः सर्वदर्शी, तद् ज्ञात्वा, हासमन्देन ताः उवाच। स्वागतम्, हे भाग्यवन्त्यः! उपविशतु। किं अहं कर्तुं शक्नोमि? युक्तं, यः आत्मदर्शनाय आगतः। ये ज्ञानी, स्वहितकामिनः, मम, आत्मप्रियस्य, कारणरहितां, अविच्छिन्नां भक्तिं कुर्वन्ति। जीवः, बुद्धिः, मनः, आत्मा, पत्न्यः, पुत्राः, धनं च— एते सर्वे मयि संयोगेन प्रियाः भवन्ति; तस्मात् अन्यः कः वस्तुतः प्रियः भवितुं शक्नोति?