यथा बीजफलयोः ज्ञाता वृक्षस्य उत्पत्तिनाशौ तत्त्वेन वेत्ति, तस्य वृक्षात् पृथग्भूतः साक्षी देहात् अपि पृथक् अस्ति। तस्मात् यः पुरुषः आत्मानं प्रकृत्या न विवेक्तुम् अर्हति, संसर्गजनितमोहितः, स संसारं प्रविशति। सत्त्वसंयोगेन देवत्वं, रजसा दैत्यत्वं मानवत्वं च, तमसा पिशाचत्वं पशुत्वं च लभ्यते; कर्मनियता एषु संसारी विचरति। अन्येषां नृत्यगीतं पश्यन्, तान् अनुकरणं करोति; एवं बुद्धिगुणान् निरीक्ष्य, निष्क्रियः अपि अनुकरणाय बाध्यते। यथा जलप्रवाहे वृक्षाः चलन्ति इव दृश्यन्ते, भूमिः अपि नेत्रगतिरेण भ्रमति इव दृश्यते, तथा इन्द्रियग्रहणेन दृश्याः वस्तवः मिथ्या भवन्ति। मनःकल्पितविषयानुभवः यथा असत्यः, स्वप्नदृष्टं यथा अवास्तवम्, तथा आत्मनः संसारः, हे दशार्हवंशज। वस्तु अभावे अपि संसारचक्रं न निरुध्यते; विषयध्यानिनः दुःस्वप्नः जाग्रत्काले दुःखं जनयति। तस्मात्, हे उद्धव, अनिश्चितेन्द्रियैः विषयेषु न रमस्व; आत्मग्रहजनितं भ्रमं पश्य, मायामयं दोषं विवेक्तुम् अर्हसि। यदा कश्चित् दुष्टैः बहिर्निक्षिप्तः, तिरस्कृतः, उपहृतः, स्पर्धितः, ताडितः, बद्धः, जीविकाहीनः भवति—मूढैः अपमृश्यते, मूत्रितः, नानाविधं कम्पितः—तदा अपि यः शुभकामनां कुर्यात्, स आत्मनैव आत्मानं उद्धरेत्। श्री उद्धवः उवाच—कथं एतत् अवगन्तुं शक्यते, हे वदतां श्रेष्ठ? कृपया वद। आत्मनः अतिक्रमणं दुःसहं मन्ये, हे विश्वात्मन्, ज्ञेयस्य अपि अतिवैदग्ध्यं, प्रकृतिः बलवती; तव धर्मनिष्ठाः शान्ताः, चरणशरणाः च, तेषां विना। बृहस्पतिः ब्रह्मवादे, हरिः आत्मसाक्षात्कारस्थाने, गोब्राह्मणगुरुभक्त्या विष्वक्सेनं अनुसरति। स्त्रीणां कर्णरन्ध्रद्वारा स्तुतिगीतैः त्रिलोक्यां पुरुषाः प्रविशन्ति, यथा रामः सत्पुरुषेषु। भोज्योपहारैः यजमानपत्नीषु अनुग्रहः स्यात्। गोपालाः ऊचुः—हे राम, हे महाबाहो, हे कृष्ण, दुष्टनाशक, अस्मान् क्षुधा बाधते; तस्य निवारणं कर्तव्यम्। श्री शुकः उवाच—एवं गोपालैः उक्तः भगवान् देवकीपुत्रः भक्ताय ब्राह्मणपत्नीये स्नेहपूर्वकं वचः अब्रवीत्। यज्ञवेद्यं गच्छत, यत्र ब्राह्मणाः ब्रह्मविदः अंगिरसयज्ञं स्वर्गकामाः कुर्वन्ति। तत्र गच्छत, पक्वान्नं याचत, अस्मद्वचनात् रामस्य च नामानि उक्त्वा। भगवता एवम् आज्ञप्ताः गोपालाः यथानिर्दिष्टं याचन्तः, अञ्जलिं कृत्वा, ब्राह्मणान् प्रणम्य, भूमौ प्रणिपत्य, उक्तवन्तः। हे भूमिपालाः, शृणुत; कृष्णाज्ञया आगताः स्मः; रामेन प्रेषिताः गोपालाः वयं; शुभं भवतु। हे धर्मज्ञाः, रामः अच्युतः च, समीपे गाः चरन्ति, क्षुधार्तौ, भोजनं याचन्ति; श्रद्धा चेत्, तयोः पक्वान्नं दत्तुम् अर्हथ। हे उत्तमाः, पशुयागदीक्षायां सौत्रामण्यां वा, दीक्षितस्य अपि, भोजनं न दूष्यते। तेषां भगवत्पक्षीयं याचनं श्रुत्वा, तैः न श्रुतम्; लघुस्पृहा, कर्मव्यग्राः, बालिशाः, वृद्धत्वगर्विताः च। यज्ञस्थलं, कालः, द्रव्यविभागः, मन्त्राः, विधिः, ऋत्विजः, अग्नयः, देवताः, यजमानः, यज्ञः, धर्मः च—सर्वं तस्मात् एव जातम्। तं परमं ब्रह्म, स्वयं भगवान् अधोक्षजः, तैः अविवेकिनः, मृत्युमान् इति मन्यमानैः, न ज्ञातः, मानवः इव दृष्टः। न 'यादुभ्यः दत्तव्यम्' उक्तम्, न 'न दातव्यम्' उक्तम्; गोपालाः निराशाः, कृष्णरामयोः आगतं निवेदयन्। तद् श्रुत्वा भगवान् जगन्नाथः हसन्, पुनः गोपालान् लोकव्यवहारं दर्शयन् अब्रवीत्। गच्छत, ब्राह्मणपत्नीभ्यः, संकर्षणकृष्णयोः आगमनं निवेदयत; ताः, मयि मनसा स्नेहपूर्णाः, हर्षेण भोजनं दास्यन्ति। ततः गोपालाः गृहं गत्वा, ताः उपविष्टाः, अलङ्कृताः दृष्ट्वा, ब्राह्मणपत्नीभ्यः प्रणम्य, विनयेन वचः ऊचुः। नमः, ब्राह्मणपत्न्यः; वचः शृणुत; समीपे कृष्णेन प्रेषिताः वयं गाः चरामः। स गोपालैः सह रामेन च गाः चरन्, दीर्घमार्गं आगतः; तस्य, क्षुधार्तस्य, सखिभिः सह, भोजनं दत्तुम् अर्हथ। अच्युतस्य आगमनं श्रुत्वा, तं द्रष्टुम् उत्सुकाः, तस्य कथासु मनः स्थितम्, सर्वाः स्त्रियः हर्षपूर्णाः अभवन्। चतुर्विधं उत्तमं भोजनं पात्रेषु गृहीत्वा, सर्वाः तं प्रियं प्रति, नदीनाम् इव समुद्रं प्रति, शीघ्रं गताः। पत्युभिः, भ्रातृभिः, बान्धवैः, पुत्रैः च प्रतिषिद्धाः अपि, ताः भगवतो उत्तमकीर्तेः, दीर्घश्रुतसिद्धेन मनसा, तं प्रति गताः। यमुनातटवने, नवाशोकपल्लवैरलङ्कृते, गोपालैः, अग्रजेन च सहितं, विचरन्तं तं दृष्ट्वा। तं मेघश्यामं, पीतवस्त्रं, वनमालाविलासितं, शिखिपिच्छलाङ्कृतं, नर्तकवेषं, कन्दर्पवदनं, एकहस्ते पद्मं वर्तयन्तं, कर्णे कुमुदं, कपोलस्थलानि आलिख्यमानकेशपाशं, प्रसन्नमन्दस्मितवदनं च दृष्ट्वा। तस्य कथासु मनः निमग्नाः, श्रवणानन्ददायकं, दृष्ट्या तं प्रविश्य, अन्तः दीर्घं आलिङ्ग्य, दुःखं यथेष्टं विसृज्य, विद्वांसः इव अभवन्। सर्वान्याशाः परित्यज्य, आत्मदर्शनं इच्छन्त्यः, आगताः; स सर्वदर्शी, तद् ज्ञात्वा, स्मितवदनः ताः अब्रवीत्। स्वागतं, भाग्यवत्यः! उपविशत; किं करवानि? युक्तं यद् आत्मदर्शनाय आगताः। ये हि आत्महितं इच्छन्ति, तेषां कारणरहितं, अविच्छिन्नं भक्तिं मयि, आत्मप्रियस्मिनि, युक्तं।