दीपस्य ज्वलनं ज्वालायाः, जलस्य प्रवाहः सिन्धोः, पुरुषस्य च पुरुषत्वं—एवंविधा उक्तिः मिथ्या, यथा नित्यजीवनस्यापि कल्पना। न त्वयं पुरुषः स्वकर्मबीजाज्जायते, नापि सः वस्तुतो म्रियते; यथा दारुषु वह्निः उदय-विलयौ प्रपश्यति, तथैवैतदपि भ्रान्त्यैव दृश्यते। गर्भाधानं, गर्भावस्थाऽपि, जन्म, बाल्यं, पौगण्डं, यौवनं, प्रौढत्वं, वार्धक्यं, मरणं—एतानि शरीरस्यैव नव अवस्थाः। एवं गुणसङ्गेन कल्पितानि, उच्चावचानि शरीराणि स्वप्नवदुपादत्ते, कदाचित् प्राप्नोति, कदाचित् त्यजति च। आत्मनः उत्पत्तिनाशौ पितृपुत्रयोः सम्बन्धात् कल्प्येते; यस्तु आगमापनस्वरूपं वेत्ति, स तयोः लक्षणं न प्राप्नोति। यथा बीजफलयोः ज्ञानी वृक्षस्य जन्मविनाशौ जानाति, तदपि वृक्षात् पृथक् स्थितः, तथा साक्षी देहात् भिन्नः। यदा पुरुषः आत्मानं प्रकृतेः भिन्नं न वेत्ति, सङ्गात् मोहितः संसारं प्रविशति। सत्त्वसङ्गेन देवत्वं, रजसा दानवमानुषत्वं, तमसा भूतपशुत्वं लभ्यते; कर्मप्रेरितः एतेषु भ्रमति। यथा अन्येषां नर्तनगीते दर्शनात् स्वयमपि तदनुकरणं करोति, तथा बुद्धेर्गुणान् पश्यन्, निष्क्रियः अपि तदनुकरणाय बाध्यते। यथा जलप्रवाहे वृक्षाः चलन्त इव दृश्यन्ते, चक्षुषः भ्रमणात् भूमिः भ्रमतीव प्रतीते, तथा इन्द्रियगोचराणां मिथ्यादर्शनम्। मनसः कल्पनया विषयानुभवः यथा असत्यः, स्वप्नदृष्टानि यथा अलौकिकानि, तथा आत्मनः संसारः अपि, हे दशार्हवंशज। विषयोऽपि नास्ति चेत्, संसारचक्रं न निवर्तते; विषयेषु मननशीलस्य दुःस्वप्नवत् दुःखमपि जायते। अतः, हे उद्धव, अस्थिरैः इन्द्रियैः विषयेषु न रमस्व; आत्मग्रहात् जातां मोहव्यामोहां पश्य, मायामयं दोषं विवेक्ष्य। अपवर्जितः, दुष्टैः तिरस्कृतः, अवमानितः, ईर्ष्यया पीडितः, ताडितः, बद्धः, जीविकाहीनः, अज्ञैः अपिश्रुतः, मूत्रितः, नानाविधं कम्पितः—एवं दुःखेष्वपि, हितकामः स्वात्मना आत्मानं उद्धरेत्। श्री उद्धव उवाच—एतत् कथं विज्ञेयम्, भगवन्? ब्रूहि नोऽनुग्रहेण। एष आत्मन्यतिक्रमः दुःसहो मम, अत्यन्तदुष्करः, हे विश्वात्मन्, ज्ञातृभ्यः अपि, प्रकृतेः बलात्। तव धर्मनिष्ठैः, शान्तैः, चरणाश्रयैः विना अन्यैः न शक्यते। बृहस्पतिः ब्रह्मवादे, हरिः आत्मविद्यायाम्, गोब्राह्मणाचार्यभक्त्या विष्वक्सेनं पश्यन्ति। स्त्रियः त्रिषु लोकेषु, स्तुतिगीताभ्यां, पुरुषाः श्रवणपथैः प्रविशन्ति, यथा रामः साधुषु। अन्नहोमैः यजमानपत्नीषु प्रीतिः जायते। गोपाः ऊचुः—हे राम, महाबाहो, हे कृष्ण, दुष्टनाशन, अस्माकं क्षुधा बाधते; तस्य निवृत्तिं कर्तुमर्हसि। श्री शुक उवाच—एवं गोपैः उक्तः भगवान् देवकीपुत्रः भक्तायै ब्राह्मणपत्नीयेयं वचनं प्राह। यत्र ब्राह्मणाः ब्रह्मविदः अंगिरसहोमं स्वर्गकामाः कुर्वन्ति, तत्र गच्छत। गोपाः, तत्र गत्वा, भगवतः, रामस्य, मम च नामानि निर्दिश्य, पक्तान्नं याच्यध्वम्। एवं भगवता आज्ञप्ताः, ते तद्विधं कृत्वा, अञ्जलिपुटाः, भूमौ प्रणम्य, ब्राह्मणान् याचिरे। हे भूमिपालाः, शृणुत! वयं कृष्णाज्ञया आगताः; रामेन प्रेषिताः गोपाः स्मः; भवतां कल्याणं भवतु। धर्मविदां श्रेष्ठाः, रामः च अच्युतः च, समीपे गाः चरन्ति, क्षुधार्तौ, युष्मद्भ्यः अन्नं याचन्ते; श्रद्धा चेत् अस्ति, तयोः पक्तान्नं दत्त। यज्ञदीक्षायां पशुबन्धे सौत्रामणौ च विना, दीक्षितस्यापि अन्नं न दूष्यते। तथापि, भगवतः पक्षे याचितं श्रुत्वा, ते न शृण्वन्ति—लघुकामाः, बहुकर्मनिष्ठाः, बालिशाः, वृद्धत्वेन गर्विताः। देशः, कालः, द्रव्यभेदः, मन्त्राः, विधिः, ऋत्विजः, अग्नयः, देवताः, यजमानः, क्रिया, धर्मः—एते सर्वे तस्मात् एव निःसृताः। स एव परमं ब्रह्म, भगवान् अधोक्षजः, तं विवेकिनः अभावेन, मानुषत्वेन अवलोक्य, न जानन्ति। न तु ‘यदुभ्यः दत्त’ इति, नापि ‘न दत्त’ इति ऊचुः, हे शत्रुनाशन; गोपाः निराशाः, कृष्णरामयोः समीपं प्रत्यागच्छन्। एतत् श्रुत्वा, भगवान् जगन्नाथः, हसित्वा, पुनः गोपान् लोकविधिं दर्शयन् इदं प्रोवाच। गच्छत, ब्राह्मणपत्नीभ्यः, सङ्कर्षणकृष्णयोः आगमनं निवेद्य, याचत। ताः मयि चित्तसम्पन्नाः, भक्त्यायुक्ताः, हर्षेण अन्नं दास्यन्ति। ततः, गोपाः तासां गृहमगच्छन्, ताः आसने उपविष्टाः, भूषिताः दृष्ट्वा, ससन्मानं प्रणम्य, वाक्यं ऊचुः। नमः, ब्राह्मणपत्नीभ्यः; वयं कृष्णस्य आज्ञया, समीपे गाः चरन्तः, आगताः, शृणुत। सः, गोपैः सह रामेण च, दूरं यात्वा, गाः चरन्, क्षुधार्तः, सखिभिः सहितः, तस्य अन्नं दत्त। अच्युतस्य आगमनं श्रुत्वा, सदा तददर्शनकाङ्क्षिण्यः, तद्गाथाश्रवणरता, सर्वाः स्त्रियः हर्षेण पूर्णाः अभवन्। चतुर्विधं उत्तमं भोजनं पात्रेषु आदाय, सर्वाः त्वरया प्रियं प्रति, यथा नद्यः समुद्रं प्रति, धावन्त्यः ययुः। पत्न्यः, पत्युभिः भ्रातृभिः बन्धुभिः पुत्रैः च निवार्यमाणाः अपि, तद्गुणश्रवणबलात्, श्रीकृष्णे चित्तं स्थित्वा, जग्मुः। यमुनातटस्य उपवने, नवपल्लवशोभिते, ताः गोपैः परिवृतं, भ्रात्रा सङ्कर्षणेन सह विचरन्तं, श्रीकृष्णं दृष्ट्वा।