यथा दीपस्य ज्वलनाश्रयाणां वह्न्यंशानां वा, नद्याश्च प्रवाहस्य, वृक्षस्य च फलानां यथाक्रममेवावस्थानि दृश्यन्ते, एवं सर्वभूतानां युगानि अवस्थाश्च निश्चितानि सन्ति। दीपोऽयं ज्वलन इति, जलमिदं प्रवाह इति, पुरुषोऽयं नर इति च यद्वदामः, तद्वाक्यं मिथ्यैव; तथा नित्यजीवनस्यापि धारणा मिथ्यैव। नायं पुरुषः स्वकर्मबीजादेव जात इति, न वा स एव मृत्युमुपैति; यथा काष्ठसम्भवे वह्निर्दृश्यते, तदभावे तस्योपरमः, एवं मिथ्यैवायं भावो विविच्यते। गर्भाधानं, गर्भवृद्धिः, जातिः, बाल्यं, पौगण्डं, यौवनं, प्रौढत्वं, वार्धक्यं, मरणं इति शरीरस्य नव अवस्थाः कथ्यन्ते। एतानि शरीराणि, उच्चानि च नीचानि, कल्पनारचितानि, गुणसंयोगात् स्वीकृतानि वा परित्यक्तानि च कदाचिद्भवन्ति। आत्मनः उत्पत्तिनाशौ पितृपुत्रयोः सम्बन्धात् अनुमीयते; परन्तु यः आगमापायानां तत्त्वं वेत्ति, स ताभ्यां न लिप्यते। यथा कश्चित् बीजफलयोः वृक्षस्य जन्मविनाशौ जानाति, तथापि स वृक्षात् भिन्न एव, एवं साक्षी शरीरेभ्यः पृथगस्ति। एवं यदा पुरुषः आत्मानं प्रकृतेः भिन्नं न मन्यते, संसर्गमोहितचित्तः स संसारपथे प्रविशति। सत्त्वसंयोगात् देवत्वं लभ्यते, रजसा दानवमानुषत्वं, तमसा पिशाचपशुत्वं च; कर्मबन्धनात् एषु एव भ्रमति। अन्येषां नृत्यगीतादीन् पश्यन्, तान्नुकुर्वन्, गुणानां बुद्धेः निरीक्षणेन निष्क्रियः अपि अनुवर्तितुं बाध्यते। यथा जलप्रवाहे वृक्षाः चलन्त इव दृश्यन्ते, नेत्रगोलने भूमिः भ्रमतीव, तथा ज्ञानस्य विकारः दृश्यते। मनसः कल्पनया विषयानुभवः मिथ्यैव, स्वप्नदृष्टं यथा असत्यं, एवं संसारः आत्मनः, हे दशार्ह!। अर्थस्याभावेऽपि संसारचक्रं न निवर्तते; विषयेषु मनसा रममाणस्य, दुःखं स्वप्नेऽपि जाग्रति च यथा जायते। अतः, हे उद्धव, अस्थिरैः इन्द्रियैः विषयेषु न रमस्व; आत्मग्रहद्भ्रमजं मोहं पश्य, मृषाविद्याम् अवगच्छ। यदा कश्चित् निःक्षिप्यते, दुष्टैः अवमान्यते, उपहास्यते, ईर्ष्यते, ताड्यते, बध्न्यते, जीविकायाः वियुज्यते; अज्ञैः निन्ध्यते, मूत्रेणापि संसिक्तः, नानाविधैः कम्पितोऽपि; तथापि श्रेयः कामयमानः, क्लेशेऽपि, आत्मनैवात्मानमुत्तारयेत्। श्री उद्धव उवाच—एतत् कथं बोधयितुं शक्यं, हे वाग्मिनां श्रेष्ठ? तद् वद। आत्मन्येतदतिक्रूरं दुष्करतरं मन्ये, हे विश्वात्मन्, मनीषिणामपि, प्रकृतेः प्रभवात्; त्वद्धर्मनिष्ठानां शान्तानां तव पादाश्रयानां विना। बृहस्पतिः ब्रह्मवादे, हरिश्च आत्मविद्यायाम्, गवां, गुरूणां, विप्राणां च भक्त्या विष्वक्सेनं अनुवर्तन्ते। स्तुतिगानैः पुरुषाः त्रिषु लोकेषु, यत्र तत्र, स्त्रीणां कर्णरन्ध्रेषु प्रविशन्ति, यथा रामो धर्मिष्ठेषु। होमैः च नैवेद्यैः च याज्ञिकपत्नीषु प्रीतिः जायते। गोपालाः ऊचुः—हे राम, हे महाबाहो, हे कृष्ण, दुष्टनाशन! अयं क्षुधा अस्मान् पीडयति; त्वं तस्याः शमं कर्तुमर्हसि। श्री शुक उवाच—एवमुक्तः गोपालकैः, भगवान् देवकीसुतः भक्तायै ब्राह्मण्यै हितं वचनं उवाच। यज्ञशालां यत्र ब्राह्मणाः ब्रह्मविदोऽङ्गिरसयज्ञं स्वर्गकामाः कुर्वन्ति, तत्र गच्छत। तत्र गत्वा, मम तथा रामस्य च नाम्ना, पक्तोदनं याचत। इति भगवता निर्दिष्टाः, ते गोपालाः तत्र गत्वा, ब्राह्मणान् साष्टाङ्गं प्रणम्य, कृताञ्जलयः, यथोक्तं याचिरे। हे भूमिपालाः, शृणुत! वयं कृष्णाज्ञया आगताः; रामेण प्रेषिताः गोपालाः स्मः; भवतः शुभं स्यात्। हे धर्मवित् श्रेष्ठाः, रामः च अच्युतः च, निकटे गाः चरन्तौ, क्षुधार्तौ, युष्मद्भ्यः भोजनं इच्छतः; यदि श्रद्धा अस्ति, तयोः पक्तोदनं दत्त। हे विप्रश्रेष्ठाः, पशुबन्धस्य सौत्रामणेर्यज्ञस्य च दीक्षायाम् ऋते, दीक्षितस्यापि भोजनं न दूष्यते। एवं भगवत्प्रेषितं वाक्यं श्रुत्वापि, ते ब्राह्मणाः, क्षुद्रकामाः, बहुकर्मनिरता, बालिशाः, वृद्धत्वेन गर्विताः, न शुश्रुवुः। देशः, कालः, द्रव्यभेदः, मन्त्राः, विधिः, ऋत्विजः, अग्नयः, देवताः, यजमानः, क्रिया, धर्मश्च—एते सर्वे तस्मात् एव सन्ति। स एव परं ब्रह्म, भगवान् अधोक्षजः, तं विवेकहीनाः, आत्मानं मर्त्यमिव मत्वा, न वेदुः। न त एवमुक्तं—"यदुभ्यः दत्तव्यं"—न वा—"न दातव्यम्"—इति; गोपालाः निराशाः, कृष्णरामयोः समीपं गत्वा, यथावत् निवेदयामासुः। तद् श्रुत्वा, भगवान् लोकनाथः, हास्यं चकार, पुनः गोपालान् लोकाचारं दर्शयन् इदं वचनं उवाच। गत्वा, ब्राह्मणपत्नीभ्यः, सङ्कर्षणकृष्णयोः आगमनं निवेद्य, ताः, मयि मनसा भक्ताः, प्रीत्या भोजनं दास्यन्ति। ते गोपालाः, तासां गृहं गत्वा, ताः भूषिताः उपविष्टाः दृष्ट्वा, ससम्मानं प्रणम्य, वाक्यमिदं ऊचुः— नमः ब्राह्मणपत्नीभ्यः! अस्माकं वचनं शृणुत। नातिदूरे वयं कृष्णप्रेषिताः गाः चरामः। स गोपालैः सह रामेण च, दूरात् आगतः; तस्मै, सखिभिः सहिताय, क्षुधार्ताय, भोजनं दत्त। अच्युतस्य आगमनं श्रुत्वा, सदा तदीयकथासु मनः स्थिताः, ताः सर्वाः प्रमोदेन पूर्णाः अभवन्। ताः चतुःप्रकारं श्रेष्ठं भोजनं पात्रेषु निधाय, सर्वाः प्रियतमं प्रति, सिन्धुमिव सरितः, शीघ्रं जग्मुः। पत्यृभ्रातृबान्धवसुतैः प्रतिषिद्धाः अपि, श्रीकृष्णे मनः स्थिताः, दीर्घश्रुतोपदेशे स्थिता, ताः निर्भयम् अगच्छन्।