यथा स्वप्नं कल्पितं वा पूर्वं न स्मर्यते, तथा तस्मिन्नेवावस्थायां स्वात्मानं नूतनं पश्यति न तद्वत्। इयं त्रैविध्या—इन्द्रियाणां विषयाणां च मनसश्च—द्रव्ये प्रतीयते; अन्तर्बहिश्च विभागः जनैः कल्प्यते, यथा साधूनां पापिनां च कर्मसु। ननु, प्रिय, सततं भूतानि जायन्ते लीयन्ते च; सूक्ष्मत्वात् कालस्य द्रुतगत्या तददृश्यं भवति। यथा दीपशिखायाः, प्रवाहस्य, वृक्षफलानां च स्थितिः, तथा सर्वेषां भूतानां यौवनानि च अवस्थाः निश्चिताः। दीपशिखा इति दीपं, प्रवाह इति जलं, पुरुष इति मानवमित्येव वदन्ति; एषा वाणी मिथ्या, यथा शाश्वतजीवितस्य कल्पना। न कर्तव्यं मन्येयं पुरुषः स्वकर्मबीजादुत्पद्यते वा म्रियते वा; माया सा, यथा दारुणा अग्निः जायते लीयते च। गर्भाधानं गर्भावस्था जन्म, शैशवम्, बाल्यं, यौवनं, प्रौढत्वं, वार्धक्यम्, मरणं च—एतानि शरीरस्य नव अवस्थाः। एतानि उच्चावचानि शरीराणि कल्पितवस्तुना गुणसंयोगात् गृहीतानि, कदाचित्कश्चित्प्राप्नोति, कदाचित्त्यजति। आत्मनः उत्पत्ति-विनाशौ पितृपुत्राभ्यामुपलभ्येते; यः तु तत्त्वज्ञः, स न द्वाभ्यां लक्षणीकृतः। यथा बीजफलयोर्वृक्षस्य जन्मविनाशौ ज्ञात्वा स तस्मात् पृथग्भवति, तथा साक्षी शरीरात् भिन्नः। एवं, यदा पुरुषः आत्मानं प्रकृतेः पृथक्कर्तुं न जानाति, संयोगमोहितः संसारं प्रविशति। सत्त्वसंयोगात् देवत्वं, रजसा दानवमानुष्यत्वं, तमसा भूतपशुत्वं लभ्यते; कर्मणा एतेषु भ्रमत्येव। यथा अन्येषां नर्तनगीतं पश्यन् स्वयमपि तदनुकुरोति, तथा बुद्धेर्गुणानवलोक्यापि अकुर्वन् पुरुषः प्रेर्यते। यथा जलप्रवाहे वृक्षाः चलन्त इव दृश्यन्ते, चक्षुषो भ्रमणेन पृथिवी परिभ्रमति इव, तथा विकलिता मतयः। यथा इन्द्रियार्थानां मनसा कल्पिता अनुभूतिर्मिथ्या, स्वप्नदृश्यं च असत्यम्, तथा संसारोऽपि आत्मनः, हे दशार्ह! यदा विषयो नास्ति अपि, संसारचक्रं न निवर्तते; विषयानुचिन्तनस्य स्वप्ने दुःखं जागरिते इव जायते। अतः, हे उद्धव, अविश्वास्यैः इन्द्रियैः विषये न रमस्व; आत्मग्रहजन्यं भ्रमं पश्य, मायामयं दोषं विविच्य। अपि च, निष्कासितः, दुर्जनैः अवज्ञातः, उपहसितः, ईर्षितः, ताडितः, बद्धः, जीविकाहीनः च— अविद्याभिः अपमानितः, मूत्रितः, कम्पितः च बहुधा—यः कल्याणमिच्छन् दुःखेष्वपि स्वेनात्मना आत्मानं उद्धरेत्। श्री उद्धव उवाच—कथं एतदवगच्छेयम्, भगवन्? ब्रूहि नः। आत्मन्येतदतिक्रान्तं दुःसहं मन्ये, भगवन्, विदुषामपि, प्रकृतेः प्रबलत्वात्; तव धर्मनिष्ठानां शान्तानां पादाश्रितानां विना। बृहस्पतिः ब्रह्मवादे, हरिः आत्मविद्यायाम्, गोराजर्षिब्राह्मणभक्त्या विष्वक्सेनं अनुसरन्ति। स्तुतिगीतैः त्रैलोक्ये पुरुषाः स्त्रीणां कर्णरन्ध्रैः प्रविशन्ति, यथा रामः साधुषु। भोज्यहोमैः याज्ञिकपत्नीषु प्रियता भवति। गोपाः ऊचुः—हे राम, महाबाहो, हे कृष्ण, दुष्टनाशन, एषा अस्मान् क्षुधा पीडयति; त्वं तस्याः शमं कर्तुमर्हसि। श्री शुक उवाच—एवं गोपैः उक्तः भगवान् देवकीसुतः भक्तायै ब्राह्मण्यै प्रीतया वचनं प्रोवाच। यज्ञवाटं गच्छत, यत्र ब्राह्मणाः ब्रह्मविदः अंगिरसयज्ञं स्वर्गकामाः कुर्वन्ति। तत्र गच्छत, हे गोपाः, पक्तोदनं याच्यध्वं, अस्माभिः प्रेषिताः इति भगवत्प्रसिद्धनाम्ना रामनाम्ना च। भगवता एवमुक्ताः, ते गोपाः तद्वाक्यं कृत्वा, ब्राह्मणान् नमस्कृत्य प्रपन्नाः, पक्तोदनं याचन्त। हे भूमिपालाः, शृणुत! वयं कृष्णस्याज्ञया आगताः; जानीत रामप्रेषितान् गोपालान्; भवतः शुभं स्यात्। हे धर्मविदः, रामः च अच्युतः च, निकटे गाः चरन्तौ, क्षुधितौ, युष्मत्कृते पक्तोदनमिच्छतः; श्रद्धा यदि अस्ति, तद् ददात। हे श्रेष्ठाः, पशुयागसत्रमणिमन्त्रारम्भे विना, दीक्षितस्यापि अन्नभक्षणेन दोषो नास्ति। एवं भगवतः प्रार्थनां श्रुत्वापि, ते ब्राह्मणाः न श्रुतवन्तः—लघ्वाशिषः, बहुकर्मव्यग्राः, बालिशाः, वृद्धत्वेन गर्विताः। देशः, कालः, द्रव्यभेदः, मन्त्राः, विधिः, ऋत्विजः, अग्नयः, देवताः, यजमानः, यज्ञः, धर्मश्च—एते सर्वे तस्मात् एव सृष्टाः। तं परं ब्रह्म, भगवन्तं, अधोक्षजं, ते अबुद्धयः, आत्मानं मर्त्यं मन्यमानाः, न विजह्रुः। न च ‘यदुभ्यः ददामः’ उक्तवन्तः, न च ‘न ददामः’ इति; गोपाः निराशाः, कृष्णरामयोः तद्वृत्तान्तं न्यवेदयन्। तच्छ्रुत्वा भगवान् जगन्नाथः सस्मितं पुनः गोपान् प्रोवाच, लौकिकमार्गं दर्शयन्। यात, ब्राह्मणपत्नीः जानीत, सङ्कर्षणेन मया च आगतेन; ताः मयि चित्तैक्ययुक्ताः, भक्त्या प्रीताः, अन्नं युष्मभ्यं दास्यन्ति। ततः, गृहं गत्वा ब्राह्मणपत्नीः आसीनाः अलङ्कृताः दृष्ट्वा, गोपाः ताः प्रणम्य सम्यक् वचः ऊचुः। नमः ब्राह्मणपत्नीभ्यः; वचनं शृणुत; न दूरस्थे वयं कृष्णेन प्रेषिताः गाः चरामः। सः गोपालैः सह रामेण च, दूरं गतः; तस्मै, क्षुधिताय, सखिभिः सहिताय, अन्नं प्रयच्छत।