एकदा भगवतः संवादे जीवनस्य रहस्यं विवृण्वतां, जन्म स्वयमात्मन्यनुभूयमानमपि, विषयग्रहणमेव कथ्यते, स्वप्नकल्पनयोः सदृशम्। यथा स्वप्नस्य कल्पनायाश्च पूर्वं न स्मरणं भवति, तथा तस्मिन्भावस्थाने आत्मानं नूतनमिव पश्यति, न तु यथापूर्वम्। इन्द्रियाणां विषयाणां मनसश्च त्रिविधं रूपं द्रव्ये प्रकटते; अन्तरबहिर्-भेदः जनैरेव कल्प्यते, यथा साध्वसाधूनां कर्मणाम्। हे प्रिय, सततमुत्पद्यन्ते विनश्यन्ति च भूतानि; कालस्य सूक्ष्मगत्याऽदृश्यत्वात् तद् न दृश्यते। यथा शिखिनां वह्नीनां फलानां च वृक्षस्य च, तथा सर्वेषां भूतानां यौवनानि अवस्था च प्रतिष्ठिता। दीपोऽयमग्निः, जलेयं धारा, एष पुरुषो नरः—एवं वाक्यं मिथ्यैव, तदायुषश्च स्थैर्यकल्पना। नैवं चिन्तयेत् यः पुरुषः स्वकर्मबीजजन्यः, नापि स म्रियते वास्तवतः; यथा दारुयोगात् वह्निरुत्पद्यते विनश्यति च, तद्वन्मायया। गर्भाधानं गर्भावस्था जन्म बाल्यं पौगण्ड्यं यौवनं प्रौढि वयः स्थाविर्यं मृत्युश्च—इमे देहस्य नवावस्थाः। एवं नानाविधानि उच्चावचानि देहानि कल्पितवस्तुनिर्मितानि गुणसङ्गेन गृहीत्वा कदाचित् प्राप्नोति, कदाचित् त्यजति च। आत्मनः सम्भवविनाशौ पितृपुत्राभ्यां अनुमान्येते, परन्तु यः यथार्थदर्शी तस्य द्वयं न विद्यते। यथा वृक्षस्य बीजफलयोर्ज्ञाता तदुत्पत्तिविनाशौ जानाति, स्वस्तु तस्मात् पृथग्भवति, एवं साक्षी देहात् पृथक्। एवं यदा पुरुषः आत्मनः प्रकृतेः च भेदं न पश्यति, सङ्गमोहितः संसारं प्रविशति। गुणसङ्गेन सत्त्वेन देवत्वं, रजसा दैत्यत्वं मानवत्वं च, तमसा प्रेतपशुत्वं प्राप्नोति; कर्मवशात् एषु भ्रमति। यथा नृत्यगीतयोः अन्यान् पश्यन् तेषां अनुकरणं करोति, तथा बुद्धिगुणदर्शनात् अकुर्वन् अपि अनुकरणाय प्रवर्तते। यथा सलिलगमने वृक्षाः चलन्त इव दृश्यन्ते, चक्षुषः भ्रमणात् पृथिव्यपि भ्रमतीव, एवं दृश्यभ्रमः। यथा मनसः कल्पनया विषयानुभवो मिथ्या, स्वप्नदृष्टं तद्वत्, एवं संसारोऽपि आत्मनः, हे दशार्ह। वस्तुतोऽपि विषयाभावे संसारचक्रं न निवर्तते; विषयध्यानिनः स्वप्ने दुःखमपि यथाजाग्रति जायते। तस्मात्, हे उद्धव, विषयेषु चपलैः इन्द्रियैः न रमस्व; आत्मग्रहप्रभवाम् अज्ञानविकल्पनां पश्य, मायामयं दोषं च विमृश। यद्यपि परित्यक्तः, दुष्टैः तिरस्कृतः, अवहसितः, ईर्ष्यया पीडितः, ताडितः, बद्धः, जीविकाविहीनश्च भवेत्— अज्ञानिभिः अपि अपमृष्टः, मूत्रितः, नानाविधैः कम्पितः, तदा अपि कल्याणकामः स्वयमेवात्मानं उद्धरेत्। एवं श्रुत्वा श्री उद्धवः उवाच—“एतत् कथं बोधयामि, भगवन्? ब्रूहि नः। एष आत्मन्यतिक्रमो दुःसहः, अतीव दुष्करः, हे विश्वात्मन्, अपि विदुषां स्वभावस्य बलात्, त्वद्भक्तानाम् ऋजूनां शान्तानां त्वत्पदाश्रितानां विना। बृहस्पतिः ब्रह्मवादे, हरिश्च स्वात्मदर्शने, गवां गुरूणां ब्राह्मणानां च भक्त्या, विष्वक्सेनमार्गं चरति। स्त्रीणां कर्णरन्ध्रैः गानस्तुतिभिः त्रैलोक्ये पुरुषाः प्रविशन्ति, यथा रामः सतां मध्ये। भोजनैः हविषा च यजमानपत्नीषु प्रियत्वं भवति।" तत्र गोपालाः ऊचुः—“हे राम, महाबाहो, हे कृष्ण, दुष्टनाशन, अस्माकं भूख् क्लेशं जनयति; तस्य निवारणं कर्तव्यम्।” श्री शुक उवाच—एवं गोपालैः उक्तः भगवान् देवकीपुत्रः भक्तायै द्विजपत्नीये दयया वचनमिदं व्याहरत्— “यज्ञवेदिनां ब्राह्मणानाम् अङ्गिरसयागे स्वर्गकामानां यज्ञवाटं गच्छत। तत्र गत्वा, अस्माभिः प्रेषितं पक्तान्नं याचध्वं, भगवतः नामानि, सन्मान्यस्य च मम च नामोक्त्वा। एवं भगवता निर्देशिताः, ते तत्र गत्वा, यथोक्तं पक्तान्नं प्रार्थयन्तः, प्रणिपत्य ब्राह्मणान् साष्टाङ्गं नत्वा याचिरे। ‘भोः भूमिपालाः, शृणुत; वयं कृष्णाज्ञया समागताः, रामेण प्रेषिताः गोपालाः स्मः; शुभं भवतु। धर्मज्ञाः भवन्तः, समीपे रामः च अच्युतः च गोः पालनाय स्थितौ, तौ अन्नं याचतः; श्रद्धा यदि अस्ति, तयोः पक्तान्नं दत्त। न हि पशुसवसौत्रामणीदीक्षायां विना, दीक्षितस्यापि, भक्षणेन अन्नं दूष्यते।’ एवं श्रुत्वा अपि, ते ब्राह्मणाः, भगवतः कार्ये, न शृण्वन्ति स्म; लघ्वाशिषः, बहुकृत्यान्तः, बालिशाः, वृद्धत्वेन गर्विताः। देशः, कालः, द्रव्यभेदः, मन्त्रः, विधिः, ऋत्विजः, वह्नयः, देवताः, यजमानः, यज्ञः, धर्मश्च—एते सर्वे तस्मादेवोत्पन्नाः। तम् परमं ब्रह्म, भगवान्, अधोक्षजं, अविवेकिनः, मृत्युमानिव पश्यन्तः, मानुषमिव अमन्यन्त। न ते ‘यदुभ्यः दत्तव्यम्’ इति ऊचुः, नापि ‘अदातव्यम्’ इति; गोपालाः निराशाः, कृष्णरामयोरन्तिके गत्वा यथावृत्तं न्यवेदयन्। एतत् श्रुत्वा, भगवान् जगन्नाथः, सस्मितम् पुनरपि गोपालान् प्रपश्यन् लौकिकमार्गमादिशत्— ‘गच्छत, द्विजपत्नीभ्यः निवेदयत; सङ्कर्षणेन मया च सह आगतम्। ताः मयि चित्तैकभावाः, स्नेहवत्यः, प्रीत्या अन्नं दास्यन्ति।’ ततः गोपालाः द्विजपत्नीगृहं गत्वा, ताः सुस्थिता अलङ्कृताः वीक्ष्य, साष्टाङ्गं नत्वा, ससन्मानं वाचं व्याहरन्— ‘नमः द्विजपत्नीभ्यः; वचनं शृणुत। समीपे वयं कृष्णप्रेषिताः गाः पालयामः।